🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:13:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संचार
saṃcāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संचार संज्ञा पुं॰ [सं॰ सञ्चार]
१. गमन । चलना ।
२. फेलने या विस्तृत होने की क्रिया ।
३. कष्ट । विपत्ति ।
४. मार्ग प्रद- र्शन । नेतृत्व । रास्ता दिखलाने की क्रिया ।
५. चलाने की क्रिया । संचालन ।
६. साँप की मणि ।
७. देश ।
८. ग्रहों या नक्षत्रों का एक राशि से दूसरी राशि में जाना । विशेष—ज्योतिष के अनुसार संचार समय में चंद्र जिस रूप का होता है, उसी प्रकार का फल भी होता है । यदि चंद्र शुद्ध होता है, तो साथ में जिस ग्रह का शुभ भाव होता है, उस ग्रह के शुभ फल को वृद्धि होती है । यदि संचार काल में इंदु शुद्ध नहीं होता, तो शुभ भाववाले शुभ ग्रह के शुभ फल में न्यूनता होती है । यदि कोई अशुभ ग्रह शुद्ध चंद्र के साथ होता है, तो अशुभ फल की कमी होती है । फलित ज्योतिष में संचार के संबंध में इसी प्रकार की और भी बहुत सी बातें दी हुई हैं ।
९. उत्तेजन । बढ़ावा देना ।
१०. कष्टमय यात्रा (को॰) ।
११. मार्ग । पथ । राह (को॰) ।
१२. दूत । गुप्तचर । संदेशवाहक (को॰) ।
१३. दर्शन एवं श्रवण द्वारा दूसरे का मोहन करना ।
१४. रतिमंदिर की अवधि । यौ॰—संचारजीवी = खानाबदोश । संचारपथ = घूमने टहलने की जगह । संचारव्याधि = संक्रामक रोग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-चार m. (ifc. f(आ). ) walking about, wandering, roaming, driving or riding, any motion, MBh.; Kāv. &c.
transit, passage, ib.
the passage or entrance of the sun into a new sign, MW.
passing over, transition, transference to (comp.), Yājñ.
transmission (of disease), contagion, W.
course, path, way (also fig. = ‘mode, manner’), MBh.; Hariv.
track (of wild animals), Śak., Sch.
course of life, career, Sāh.
a partic. class of spies, L.
difficult progress, difficulty, distress, W.
leading, guiding, ib.
inciting, impelling, ib.
a gem supposed to be in the head of a serpent, ib.
= हुं-कार, ChUp.
[w.r. for सं-चर, सं-सार, and सच्-चार]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1131,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संचारः 1 Going, movement, travelling or roaming through; स पुनः पार्थसंचारं संचरत्यवनीपतिः K. P. 10; सुलभपुरुषसंचारेऽस्मिन्प्रदेशे Mk. 7; R. 2. 15. --2 Passing through, passage, transit. --3 A course, way, road, pass. --4 A difficult progress or journey. --5 Difficulty, distress. --6 Inciting. --7 Leading, guiding. --8 Transmission, contagion. --9 A gem said to be found in the hood of serpents. --10 The entrance of the sun into a new sign.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1081-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सञ्च(ञ्चा)र पु० सञ्चरत्यनेन सम् + चर--घञर्थे करणे क घञ् वा । १ सेतौ रत्नमा० २ देहे हेमच० । भावे घञ् । ३ ग्र- हादेः राश्यन्तरगमने ४ सम्यग्गतौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5204,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सञ्चारः, पुं, (सं + चर + घञ् ।) दुर्गसञ्चरः । इत्यमरटीका ॥ गमनम् । यथा । सञ्चारो रति- मन्दिरावधि इत्यादि काव्यप्रकाशः ॥ (यथा, रघुः । २ । १५ । “सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुं । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्च धेनुः ॥”) ग्रहादे राश्यन्तरसंक्रमनञ्च ॥ (यथा, याज्ञ- वल्क्ये । ३ । १७२ । “तारा नक्षत्रसञ्चारैर्ज्जागरैः स्वप्नजैरपि ॥” * ॥ सञ्चरत्यस्मिन्निति । अधिकरणे घञ् । देशः । इति रामायणटीका ॥ यथा, रामायणे । २ । ११९ । १८ । “तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्म्मचारिणः । वनस्य तस्य संञ्चारं राक्षसैः समभिप्लुतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-221-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संचार" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें