🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:31:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तोदन
todana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बैल हाँकने का पैना (2.9.13) प्राजन · तोत्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तोदन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तोत्र । चाबुक, कोड़ा, चमोटी आदि ।
२. व्यथा । पीड़ा ।
३. एक प्रकार का फलदार पेड़ जिसके फल को वैद्यक में कसैला, मीठा, रूखा तथा कफ और वायु— नाशक माना है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोदन n. = तोत्त्र, L.
pricking pain, i, 22, 5
तोदन m. N. of a tree and (n.) its fruit, 3, 25 and 29.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (455,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोदनं [तुद्-करणे घञ्] 1 Pain, anguish. --2 A goad. --3 Face, mouth (तुंड).
तोत्त्रं, तोद, --तोदनं See under तुद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोदन न० तुद्यतेऽनेन करणे ल्युट् । १ तुण्डे मुखे अमरः । भावे ल्युट् । २ व्यथायाम् मेदि० । कर्त्तरि ल्यु । ३ व्यथके त्रि० । “क- षायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित्” सुश्रु० । ४ क्षीरिवृक्षभेदे पु० । “क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतीदनतिन्दुकबकुलधन्व- नाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गुपरूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्त्तिविल्व- षिम्बीप्रभृतीनि । फलान्वेतानि शीतानि कफपित्तहराणि [] च । सग्राहकाणि रूक्षाणि कषायमधुराणि च” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3353-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोदनं, क्ली, (तुद्यतेऽनेनेति । तुद + करणे ल्युट् ।) तोत्त्रम् । इत्यमरः । २ । ९ । १२ ॥ (तुद + भावे ल्युट् ।) व्यथा । इति मेदिनी ॥ ने, ७३ ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । २२ । “तोदनभेदनताडनच्छेदनायमनमन्थनेत्यादि ॥” वृक्षविशेषः । यथा, तत्रैव । १ । ४६ । “क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनतिन्दुकवकुल- धन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गुपरूषकगाङ्गेरुकी- पुष्करवर्त्तिविल्वविम्बीप्रभृतीनि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-650-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें