🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तोद
toda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तोद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीड़ा । व्यथा । उ॰—आनँदघन रस बरसि बहायौ जनम जनम को तोद ।—घनानंद, पृ॰ ४८९ ।
२. सूर्य (को॰) ।
३. चलना । हाँकना (को॰) ।
तोद २ वि॰ पीड़ा पहुंचानेवाला । कष्टदायक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोद m. a driver (of horses &c.), RV. iv, 16, 11; Nir.; Kauś.
‘instigator, exciter’, the Sun, RV. i, 150, 1; vi, 6 and 12
pricking pain, BhP. iii, 18, 6; Suśr.
गोतमस्य त्˚ N. of a Sāman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (455,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तोदः [तुद् भावे घञ्] 1 Pain, anguish, torture. --2 The sun. --3 Guiding, urging, driving (horses &c.). --4 Sharp pain. --5 Ved. A sacrificer.
तोत्त्रं, तोद, --तोदनं See under तुद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोद पु० तुद--मावे घञ् । व्यथायां रत्नमाला । “हीनदग्धे तोदकण्डूजाड्रानि व्याधिवृद्धिश्च” सुश्रु० । “दंशे तोद- कण्डूप्रादुर्भावैर्जानीयात्” सुश्रु० । कर्त्तरि अच् । २ व्यथके त्रि० । “तोदो वातस्य हर्य्योरीशानः” ऋ० ४ । १६ । ११ । “तोदस्तोदकः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3353,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तोदः, पुं, (तुद व्यथे + भावे घञ् ।) व्यथा । इति रत्नमाला ॥ (यथा, भागवते । ३ । १८ । ६ । “तोदं मृषन्निरगादम्बुमध्याद्- ग्राहाहतः सकरेणुर्यथेभः ॥” तुदतीति । तुद + अच् । पीडादायके, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ४ । १६ । ११ । “यासि कुत्सेन सरथमवस्युस्तोदो वातस्य हर्य्योरीशानः ॥” “तोदस्तोदकः ।” इति सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-650-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें