🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:37:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिसार
abhisāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिसार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभिसारिका, अभिसारी]
१. साधन । सहाय । सहारा । बल ।
२. युद्ध ।
३. प्रिय से मिलने के लिये नायिका या नायक का संकेतस्थल में जाना ।
४. संकेतस्थल । सहेट [को॰] ।
५. आक्रमण [को॰] ।
६. शक्ति । ताकत (को॰) ।
७. सहयोगी । साथी । अनुगत (को॰) ।
८. औजार । उपकरणा । साधन (को॰) ।
९. शुद्ध करने का एक सस्कांर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-सार &c. See अभि-√ सृ.
अभि-सार m. attack, assault, R.
meeting, rendezvous (of lovers), Sāh.; Gīt. &c.
‘pay for coming’, messenger's pay, Buddh.
companion, L.
a purificatory rite, L.
(एण) instr. (with सर्वेण) = सर्वाभिसारेण, q.v., MBh. iii, 639 (cf. लोहाभिसार and अभीसार)
N. of a people, MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (73,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिसारः 1 Going to meet (as a lover), appointment, assignation; रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशं Gīt. 5. --2 The place where lovers meet by appointment, rendezvous; त्वरितमुपैति न कथमभिसारं Gīt. 6. --3 An attack, assault; श्वोऽभिसारः पुरस्य नः Rām. --4 War, battle. --5 A follower, companion. --6 Might, power. --7 An instrument. --8 A purificatory rite. --9 (˚राः pl.) N. of a people. --री N. of a town. --Comp. --स्थानं a place fit for making appointments; see under अभिसारिका below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0141-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिसार पु० अभि + सृ--आधारादौ घञ् । १ युद्धे, २ साहाय्ये, ३ साघने ४ स्त्रियाः पुंसो वा संभोगार्थं निर्ज्जन- सङ्केतस्थानशमने च । “आरब्धे रभसान्मया प्रियसखि! क्रीडाभिसारोत्सवे” । अभिसारप्रकारश्च । “स्वेषु गात्रेषु संलीना मूकीकृतविभूषणा” । अवगुण्ठनसंवीता कुल- जाऽभिसरेद्यदि । विचित्रोज्ज्वलवेशा तु वलन्नूपुरनि- स्वना प्रमोदस्मेरवदना स्याद्वेश्याऽभिसरेद्यदि । मदस्ख- लितसंलापा विभ्रमीत्पुल्ललोचना । आविद्धगति- सञ्चारा स्वात् प्रेष्याऽभिसरेद्यदि ॥ क्षेत्र वाटी भग्नदेवा- लयो दूतीगृहं वनम् । मालयञ्ज श्मशानञ्च नद्यादीनां तटी तथा एवं कृताभिसाराणां पुश्चलीनां विनोदने, स्थानान्यष्टौ तथा ध्वान्तच्छन्नेषु क्वचिदाश्रये” इति सा० द० । कर्त्तरि घञ् अनुचरेपु० “अभिसारेण सर्वेण ततोयुद्धमवर्त्तत” भा० ब० प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0305,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिसारः, पुं, (अभि + सृ + आधारे घञ् ।) बलं । युद्धं । सहायः । साधनं । इति धरणी ॥ स्त्री- पुंसयोरन्यतरस्यान्यतरार्थं सङ्केतस्थलगमनं । इत्य- लङ्कारशास्त्रं ॥ (“रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशं” । इति गीतगोविन्दे । “एवं कृताभिसाराणां पुंश्चलीनां विनोदने” । इति साहित्यदर्पणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-077-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें