🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:37:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अभिसार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अभिसार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अभिसार

अर्थ: प्रिय से मिलने के लिये जाना,नियत करना या स्थिर करना

व्युत्पत्ति: अभि+सृ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अभिसार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अभिसार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअभिसारःअभिसारौअभिसाराः
द्वितीयाअभिसारम्अभिसारौअभिसारान्
तृतीयाअभिसारेणअभिसाराभ्याम्अभिसारैः
चतुर्थीअभिसारायअभिसाराभ्याम्अभिसारेभ्यः
पञ्चमीअभिसारात् / अभिसाराद्अभिसाराभ्याम्अभिसारेभ्यः
षष्ठीअभिसारस्यअभिसारयोःअभिसाराणाम्
सप्तमीअभिसारेअभिसारयोःअभिसारेषु
सम्बोधनहे अभिसारहे अभिसारौहे अभिसाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अभिसार
अभिसार
abhisāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिसार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभिसारिका, अभिसारी]
१. साधन । सहाय । सहारा । बल ।
२. युद्ध ।
३. प्रिय से मिलने के लिये नायिका या नायक का संकेतस्थल में जाना ।
४. संकेतस्थल । सहेट [को॰] ।
५. आक्रमण [को॰] ।
६. शक्ति । ताकत (को॰) ।
७. सहयोगी । साथी । अनुगत (को॰) ।
८. औजार । उपकरणा । साधन (को॰) ।
९. शुद्ध करने का एक सस्कांर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-सार &c. See अभि-√ सृ.
अभि-सार m. attack, assault, R.
meeting, rendezvous (of lovers), Sāh.; Gīt. &c.
‘pay for coming’, messenger's pay, Buddh.
companion, L.
a purificatory rite, L.
(एण) instr. (with सर्वेण) = सर्वाभिसारेण, q.v., MBh. iii, 639 (cf. लोहाभिसार and अभीसार)
N. of a people, MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (73,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिसारः 1 Going to meet (as a lover), appointment, assignation; रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशं Gīt. 5. --2 The place where lovers meet by appointment, rendezvous; त्वरितमुपैति न कथमभिसारं Gīt. 6. --3 An attack, assault; श्वोऽभिसारः पुरस्य नः Rām. --4 War, battle. --5 A follower, companion. --6 Might, power. --7 An instrument. --8 A purificatory rite. --9 (˚राः pl.) N. of a people. --री N. of a town. --Comp. --स्थानं a place fit for making appointments; see under अभिसारिका below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0141-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिसार पु० अभि + सृ--आधारादौ घञ् । १ युद्धे, २ साहाय्ये, ३ साघने ४ स्त्रियाः पुंसो वा संभोगार्थं निर्ज्जन- सङ्केतस्थानशमने च । “आरब्धे रभसान्मया प्रियसखि! क्रीडाभिसारोत्सवे” । अभिसारप्रकारश्च । “स्वेषु गात्रेषु संलीना मूकीकृतविभूषणा” । अवगुण्ठनसंवीता कुल- जाऽभिसरेद्यदि । विचित्रोज्ज्वलवेशा तु वलन्नूपुरनि- स्वना प्रमोदस्मेरवदना स्याद्वेश्याऽभिसरेद्यदि । मदस्ख- लितसंलापा विभ्रमीत्पुल्ललोचना । आविद्धगति- सञ्चारा स्वात् प्रेष्याऽभिसरेद्यदि ॥ क्षेत्र वाटी भग्नदेवा- लयो दूतीगृहं वनम् । मालयञ्ज श्मशानञ्च नद्यादीनां तटी तथा एवं कृताभिसाराणां पुश्चलीनां विनोदने, स्थानान्यष्टौ तथा ध्वान्तच्छन्नेषु क्वचिदाश्रये” इति सा० द० । कर्त्तरि घञ् अनुचरेपु० “अभिसारेण सर्वेण ततोयुद्धमवर्त्तत” भा० ब० प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0305,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिसारः, पुं, (अभि + सृ + आधारे घञ् ।) बलं । युद्धं । सहायः । साधनं । इति धरणी ॥ स्त्री- पुंसयोरन्यतरस्यान्यतरार्थं सङ्केतस्थलगमनं । इत्य- लङ्कारशास्त्रं ॥ (“रतिसुखसारे गतमभिसारे मदनमनोहरवेशं” । इति गीतगोविन्दे । “एवं कृताभिसाराणां पुंश्चलीनां विनोदने” । इति साहित्यदर्पणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-077-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अभिसारअभिसार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अभिसार 📚 ➤ प्रिय से मिलने के लिये जाना,नियत करना या स्थिर करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अभिसार 📚साधन । सहाय । सहारा । बल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अभिसार: अभि+सृ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें