🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:22:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जन्य
janya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर के स्नेही (बाराती) (2.7.62)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जन्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ जन्या]
१. साधारण मनुष्य । जनसाधा— रण ।
२. किंवदंती । अफवाह ।
३. राष्ट्र या किसी देश के वासी ।
४. लड़ाई । युद्ध ।
५. हाट । बाजार ।
६. निंदा । परिवाद ।
७. वर । दूलह ।
८. वर के संबंधी जन । वर पक्ष के लोग ।
९. बराती ।
१०. जामाता । दामाद ।
११. पुत्र । बेटा । उ॰—अतुल अंबुकुल सा अमल भला कौन है अन्य । अंबुज जिसका जन्य तू धन्य धन्य ध्रुव धन्य ।—साकेत, पृ॰ २९३ ।
१२. पिता ।
१३. महादेव ।
१४. देह । शरीर ।
१५. जन्म । १६ जाति ।
१७. जन्म के समय होनेवाला शकुन या अप— शकुन (को॰) ।
जन्य वि॰
१. जन संबंधी ।
२. जो उत्पन्न हुआ हो । उदभूत ।
३. किसी जाति, देश, वंश या राष्ट्र से संबंध रखनेवाला ।
४. दैशिक । राष्ट्रीय । जातीय ।
५. साधारण । सामान्य । गँवारू (को॰) ।
६. (समासांत में) किसी से या किसी के द्वारा उत्पन्न । जैसे, तज्जन्य, दुःखजन्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जन्य mfn. (√ जन्, Pāṇ. iii, 4, 68; iii, 1, 97; Pat.) born, produced, Bhāṣāp. 44; BrahmaP.
ifc. born or arising or produced from, occasioned by, Śiś.; Bhāṣāp.; Tarkas. &c. (-ता f. abstr. Vedāntas.; -त्व n. id., KapS., Sch.)
जन्य m. a father, L.
जन्य n. the body, BhP. i, 9, 31
a portent occurring at birth, L.
2. जन्य mfn. (fr. जन) belonging to a race or family or to the same country, national, RV. ii, 37, 6 and 39, 1; x, 91, 2; ŚāṅkhŚr. xv, 13, 3
belonging or relating to the people, RV. iv, 55, 5; ix, 49, 2; TBr. i; TāṇḍyaBr.; ṢaḍvBr.
जन्य m. the friend or companion of a bridegroom, RV. iv, 38, 6; AV. xi, 8, 1 f.; Gobh. ii, 1, 13; MBh. i, iii; Kathās.
a son-in-law, Gal.
a common man, TS. vi, 1, 6, 6; TBr. i, 7, 8, 7
N. of Śiva, MBh. xiii, 1170
v.l. for जान्य, q.v.
जन्य m. n. rumour, report, Pāṇ. iv, 4, 97
जन्य n. people, community, nation, RV. ii; x, 42, 6; AV. xiii, 4, 43 (oxyt.)
pl. inimical races or men, AitBr. viii, 26
fighting, war, Gaut.; MBh. v, 3195; Ragh. iv, 77; Daś.
a market, L.
जन्य ˚न्यीय, ˚न्यु. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (411,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जन्य a. [जन् कर्तरि यत्] 1 To be born or produced. --2 Born, produced. --3 (At the end of comp.) Born from, occasioned by. --4 Belonging to a race or family. --5 Vulgar, common. --6 National. --7 Relating to, or fit for men. --न्यः 1 A father. --2 A friend, attendant or relative of a bridegroom; Māl. 6. 2. --3 A common man. --4 A report, rumour. --न्यं 1 Birth, production, creation. --2 That which is born or created, a created thing, an effect (opp. जनक); जन्यानां जनकः कालः Bhāṣā P. 45; जनकस्य स्वभावो हि जन्ये तिष्ठति निश्चितं Śabdak. --3 The body. --4 A portent occurring at birth. --5 A market, a fair. --6 War, battle; तत्र जन्यं रघोर्घोरं पर्वतीयैर्गणैरभूत् R. 4. 77. --7 Censure, abuse. --8 A community, nation. --9 People. --10 Report, rumour. --न्या 1 The friend of a mother. --2 The relation of a bride, a bride's maid; याहीति जन्यामवदत्कुमारी R. 6. 30. --3 Pleasure, happiness. --4 Affection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0506-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जन्य त्रि० जन- “भव्यंगयेत्यादि” पा० कर्त्तरि यत् । १ जायमाने । जन--णिच्--कर्म्मणि यत् । २ उत्पाद्ये “जन्यानां जन- कालः” भाषा० । कर्त्तरि यत् । ३ जनके च मेदि० । जनीं वधूं वहति नयति वा यत् । ४ नवोढाज्ञातिमित्रभृत्य- [] स्निग्धेषु त्रि० मेदि० । ५ हट्टे, ६ परीवादे, ७ युद्धे च न० मेदि० “तत्र जन्यं रधोर्घोरं पार्वतीयजनैरभूत्” रघुः ८ देहे पु० शब्दचि० । भावं यत् । ९ जनने भ० । १० भातृवयस्यायां स्त्री मेदि० । जनाय हि तं यत् । ११ जनहिते त्रि० । “तुष्टाव जम्यं विसृजत् जनार्द्दनम्” भाग० १ । ९ । ३ जन्यशब्दात् उत्करा० चतुरर्थ्यां छ । जन्थीय तन्निर्वृत्ते त्रि० । “याहीति जन्यामवदत् कुमारी” रघुः । १२ प्रीतौ स्त्री हेम० । जनस्य जल्पः जन + जल्पे ऽर्थे यत् । १३ जनस्य जल्पे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3031-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जन्यं, क्ली, (जन्यते इति । जनि + “तकिशसि- चतियतिजनिभ्यो यद्बाच्यः ।” इति वार्त्ति- कोक्त्या यत् ।) हट्टः । परीवादः । संग्रामः । इति मेदिनी । ये, २५ ॥ (यथा, रघौ । ४ । ७७ । “तत्र जन्यं रघोर्घोरं पार्व्वतीयैर्गणैरभूत् ॥”)
जन्यः, पुं, (जायते जनयति वा । जन + “भव्य- गेयेति ।” ३ । ४ । ६८ । इति कर्त्तरि यत् ।) जनकः । इति मेदिनी । ये, २६ ॥ (महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ५६ । “उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् ॥” देहः । यथा, भागवते । १ । ९ । ३१ । “निवृत्तसर्व्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम- स्तुष्टाव जन्यं विसृजन् जनार्द्दनम् ॥” जनस्य जल्पः । जन + “मतजनहलादिति ।” ४ । ४ । ९७ । इति यत् । जनजल्पः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥)
जन्यः, त्रि, (जन्यते इति । जन् + णिच् + कर्म्मणि यत् ।) उत्पाद्यः । यथा, -- “जनकस्य स्वभावो हि जन्ये तिष्ठति निश्चितम् । [] यथा श्रीकृष्णपादाङ्कं कालीयवंशमस्तके ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ (“जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मतः ॥” इति च भाषापरिच्छेदे ४५ ॥) जनयिता । (जनीं बधूं वहति प्रापयति वा । संज्ञायामिति साधुः ।) नवोढाज्ञातिः । नवोढा- भृत्यः । वरस्य स्निग्धः । स तु जामातृवत्सलः । इति मेदिनी । ये, २६ ॥ (जनाय हितः । यत् ।) जनहितः । इति व्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-511-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जन्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें