🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवाद
vivāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुकदमा/विवाद (1.6.9) व्यवहार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी बात या वस्तु पर जबानी झगड़ा । वाक् युद्ब ।
२. झगड़ा । कलह । मुहा॰—विवाद उठाना=किसी बात पर मतभेद प्रकट करना और उसके उत्तर की आशा करना । झगड़ा उठाना ।
३. मतभेद ।
४. मुकदमेबाजी । अदालत की लड़ाई ।
५. जोर से चिल्लाना (को॰) ।
६. आदेश । आज्ञा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वाद m. (exceptionally n.) a dispute, quarrel, contest between (gen. or comp.) or with (instr. with or without सह, or comp.) or about, regarding (loc. gen. acc. with प्रति, or comp.), ṢaḍvBr.; MBh.; Kāv. &c.
contest at law, legal dispute, litigation, lawsuit, Mn.; Yājñ. &c. (with स्वामि-पालयोः, disputes between the owner and tender of cattle or between master and servant, IW. 261)
an argument, Sarvad.
‘sound’ or ‘command’, Ragh. xviii, 42
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (986,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवादः 1 (a) A dispute, contest, contention, controversy, discussion, debate, quarrel, strife; अलं विवादेन Ku. 5. 82; एतयोर्विवाद एव मे न रोचते M. 1; एकप्सरःप्रार्थितयार्विवादः R. 7. 53. (b) Argument, argumentation, discussion. --2 Contradiction; एष विवाद एव प्रत्याययति Ś. 7. --3 A litigation, law-suit, contest at law; सीमाविवादः, विवादपदं &c.; (it is thus defined: --ऋणादिदायकलहे द्वयोर्बहुतरस्य वा विवादो व्यवहरश्च); see व्यवहर also. --4 Crying aloud, sounding. --5 An order, a command; तस्याननादुच्चरितो विवादश्चस्खाल वेलास्वपि नार्णवानां R. 18. 43. --Comp. --आर्यिन् m. {1} a litigant. {2} a plaintiff, complainant, prosecutor. --पदं a title of dispute. --वस्तु n. the subject of dispute, the matter at issue.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवाद पु० विरुद्धो वादः । “ऋणादिदायकलहे द्वयोर्बहु- तरस्य वा । विवादो व्यवहारश्च” इत्युक्तलक्षणे व्यवहारे व्यवहारशब्दे दृश्यम् । २ कलहे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवादः, पुं, विरुद्धो वादो विवादः । स च धन- विभागादिविषयन्यायादिः । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । व्यवहारः २ । इत्यमरः ॥ ऋणादि- न्यायः ३ । इति जटाधरः ॥ “ऋणादिदायकलहे द्वयोर्ब्बहुतरस्य वा । विवादो व्यवहारश्च द्बयमेतन्निगद्यते ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ मात्रादिना विवादनिषेधो यथा, -- “आचरेत् सर्व्वधर्म्मं तद्विरुद्धन्तु न चाचरेत् । मातापित्रतिथीत्युच्चैर्विवादं नाचरेत् गृही ॥” इति गारुडे ९६ अध्यायः ॥ * ॥ अष्टादश विवादस्थानानि यथा, -- “तेषामाद्यमृणादानं निःक्षेपोऽस्वामिविक्रयः । [] सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म्म च ॥ वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः । क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः ॥ सीमाविवादधर्म्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके । स्तेयञ्च साहसञ्चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च ॥ स्त्रीपुंधर्म्मो विभागश्च द्यूतमाह्वयमेव च । पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिता विदुः ॥” इति मनुः ॥ अस्यार्थः । स्वधनस्यान्यस्मिन्नर्पणरूपो निक्षेपः । अस्वामिना च कृतो विक्रयः । सम्भूय बणिगा- दीनां क्रियानुष्ठानम् । दत्तस्य धनस्यापात्र- बुद्ध्या क्रोधादिना वा ग्रहणम् । कर्म्मकारस्य भृतेरदानम् । कृतव्यवस्थातिक्रमः । क्रये विक्रये च कृते पश्चात् या विप्रतिपत्तिः । स्वामिपशु- पालयोर्विवादः । ग्रामादिसीमाविप्रतिपत्तिः । वाक्पारुष्यं आक्रोशनादि । दण्डपारुष्यं ताड- नादि । स्तेयं निह्नवेन धनग्रहणम् । साहसं प्रसह्य धनहरणादि स्त्रियाश्च परपुरुषसम्पर्कः । स्त्रीसहितस्य पुंसो धर्म्मव्यवस्था । पैतृकादि- धनस्य विभागः । द्यूतं अक्षादिक्रीडा । आहूय पण्यव्यवस्थापूर्व्वकं पक्षिमेषादिप्राणियोधनम् । इति कुल्लूकभट्टः ॥ (कलहः । यथा, रघुः । ७ । ५३ । “परस्परेण क्षतयोः प्रहर्त्रो- रुत्क्रान्तवाय्वोः समकालमेव । अमर्त्त्यभावेऽपि कयोश्चिदासी- देकाप्सरःप्रार्थितयोर्बिवादः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-427-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवाद" आता है (21)
कलह विवाद । झगड़ाविप्रलप्त तर्क या विवाद से युक्त । विचारितविवदन विवाद । झगड़ा । मुकदमेबाजीवादयुद्ध विवाद । तर्कवितर्कझौर झंझट । बखेड़ा । हुज्जत । तकरार । हौरा । विवादझौरा झंझट । बखेड़ा । हुज्जत । तकरार । हौरा । विवाद । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मचान…निजा झगड़ा । विवादकिंन्नर तकरार । विवाद । दलीलकलि बहेड़े का फल या बीज । विशेष—वामन पुराण में ऐसी कथा है कि जब दमयती ने न…विप्रलाप सारहीन वाक्य । व्यर्थ बकवादप्रतिवाद वह बात जो किसी दूसरी बात अथवा सिद्धातं का विरोध करने के लिये कही जाय ।…विप्रवाद बूरे वचनबहस ‡ ^१ संज्ञा पुं॰ समबाद बहस । तर्क । खंड़न मंडन की बातचीतबमचख शोर गुलअवरेब पु संज्ञा पुं॰तकरार किसी बात को बार बार कहनामामला व्यापार । काम धंधा । उद्यम । मुहा॰—मामला बनाना=काम साधनाबतकहाव बातचीतहुज्जत व्यर्थ का तर्क । फजूल की दलीलनोकाझोंकी छेड़छाड़ । परस्पर व्यंग्य आदि द्वारा आक्रमण । ताना । आवाजा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें