🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:49:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यवहार
vyavahāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुकदमा/विवाद (1.6.9) विवाद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यवहार संज्ञा पुं॰ [सं॰ व्यवहार]
१. दे॰ व्यवहार ।
२. रूपए का लेन देन ।
३. रूपए के लेन देन का संबध ।
४. सुख दुःख में परस्पर संमिलित होने का संबध । इष्ट मित्र का संबध । जैस,— हमारा उनका व्यवहार नही है ।
व्यवहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्रिया । कार्य । काम ।
२. आपस में एक दूसरे के साथ बरतना । बरताव । जैसे,—हमारा उनका इस तरह का व्यवहार नहीं है ।
३. व्यापार । रोजगार ।
४. लेनदेन का काम । महाजनी ।
५. झगड़ा । विवाद ।
६. न्याय ।
७. शर्त । पण ।
८. स्थिति ।
९. दो पक्षों में होनेवाला वह झगड़ा जिसका फैसला अदालत से हो । मुकदमा ।
१०. प्रयोग (को॰) ।
११. आचरण (को॰) ।
१२. रीति । प्रथा । रिवाज (को॰) ।
१३. पेशा । धंधा (को॰) ।
१४. संबंध । मेलजोल (को॰) ।
१५. कामधाम सम्हालने की योग्यता (को॰) ।
१६. पद (को॰) ।
१७. तलवार । खड्ग (को॰) ।
१८. अभियोग या मामले की छानबीन (को॰) ।
१९. दंड (को॰) ।
२०. एक वृक्ष (को॰) ।
व्यवहार तंत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ व्यवहार तन्त्र] आचार शास्त्र [को॰] ।
व्यवहार लक्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] व्यवहार या मुकदमे की जाँच विषयक विशेषता [को॰] ।
व्यवहार विधि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह शास्त्र जिसमें व्यवहार संबंधी बातों का उल्लेख हो । वह शास्त्र जिसमें व्यवहार या मुकदमों आदि का विधान हो । धर्मशास्त्र ।
व्यवहार विषय संज्ञा पुं॰ [सं॰] मुकदमे की कार्यवाही का क्रम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अवहार m. doing, performing, action, practice, conduct, behaviour, MBh.; Kāv. &c. (व्यवहारः कार्यः, with instr., ‘it should be acted according to’)
commerce or intercourse with (सह or comp.), Nir.; Kām. &c.
affair, matter, Nīlak.
usage, custom, wont, ordinary life, common practice, Pat.; BhP.; Hit.
activity, action or practice of occupation or business with (loc. or comp.), Inscr.; Kāv.; Kathās.
mercantile transaction, traffic, trade with, dealing in (comp.), Mn.; MBh. &c.
a contract, Mn. viii, 163
legal procedure, contest at law with (सह), litigation, lawsuit, legal process (see -मातृका below), Mn.; Yājñ. &c.
practices of law and kingly government, IW. 209
mathematical process, Col.
administration of justice, Gaut.
(fig.) punishment, L.
competency to manage one's own affairs, majority (in law), ib.
propriety, adherence to law or custom, ib.
the use of an expression, with regard to, speaking about (तैर् एव व्यवहारः, ‘just about these is the question’, ‘it is to these that the discussion has reference’), Kap.; Sāh.; Sarvad.
designation, Jaim., Sch.
compulsory work, L.
a sword, L.
a sort of tree, L.
N. of a ch. of the Agni-purāṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यवहारः 1 Conduct, behaviour, action. --2 Affair, business, work. --3 Profession, occupation. --4 Dealing, transaction. --5 Commerce, trade, traffic. --6 Dealing in money, usury. --7 Usage, custom, an established rule or practice. --8 Relation, connection; Pt. 1. 79. --9 Judicial procedure, trial or investigation of a case, administration of justice; व्यवहारस्तमाह्वयति; अलं लज्जया व्यवहारस्त्वां पृच्छति Mk. 9. --10 A legal dispute, complaint, suit, law-suit, litigation; व्यवहारोऽयं चारुदत्तप्तवलंबते, इति लिख्यतां व्यवहारस्य प्रथमः पा दः, केन सह मम व्यवहारः Mk. 9; [] R. 17. 39. --11 A title of legal procedure, any occasion of litigation. --Comp. --अंगं the body of civil and criminal law. --अभिशस्त a. prosecuted, charged. --अयग्येः a minor (in law). --आसनं the tribunal of justice, judgment-seat; व्यवहारासनमाददे युवा R. 8. 18. --ज्ञः {1} one who understands business. {2} a youth come of age, one who is no longer a minor. {3} one who is acquainted with judicial procedure. --तंत्रं course of conduct; वाक्प्रतिष्ठानिबंधनानि देहिनां व्यवहारतत्रांणि Māl. 4. --दर्शनं trial, judicial investigation. --पदं = व्यवहारविषय q. v. --पादः {1} any one of the four stages of a legal proceeding; these are four: --(1) पूर्वपक्ष, the plaint; (2) उत्तरपक्ष the defence; (3) क्रियापाद adducing evidence, oral or written; (4) निर्णयपाद, the decision or verdict. {2} the fourth stage; i. e. निर्णयपाद, that part which concerns the verdict or decision. --मातृका {1} a legal process in general. {2} any act or subject relating to the administration of justice or formation of courts (of which thirty heads are enumerated). --विधिः a rule of law, any code of law. --विषयः (so --पदं, --मार्गः, --स्थानं) a subject or head of legal procedure, an actionable business, a matter which may be made the subject of litigation (these are eighteen; for an enumeration of their names, see Ms. 8. 4-7). --स्थितिः f. judicial procedure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1020-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवहारः, पुं, (वि + अव + हृ + घञ् ।) विवादः । इत्यमरः ॥ वृक्षभेदः । न्यायः । पणः । स्थितिः । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥ * ॥ (कर्म्म । क्रिया । यथा, -- “न कश्चित् कस्यचिन्मित्रं न कश्चिकस्य चिद्रिपुः । व्यवहारेण जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥” यथा च रघुः । ३ । ६२ । “तथापि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे चिरमस्य तिष्ठतः । तुतोष वीर्य्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्व्वत्र गुणैर्निधीयते ॥”) अथ व्यवहारदर्शनम् । तत्र याज्ञवल्क्यः । “स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाघर्षितः परैः । [] आवेदयति चेद्राज्ञि व्यवहारपदं हि तत् ॥” स्मृतिसदाचारवहिर्भूतेन वर्त्मना परैरर्थतः शरीरतो वा पीडितश्चेद्राजनि निवेदयेत्तद्ब्यव- हारदर्शनस्थानम् । चेदित्यत्र सदिति मैथिलाः । आवेदयति चेदित्यनेन स्वयं विवादोत्थापनं राज्ञा न कर्त्तव्यमिति शूलपाणिमहामहो- पाध्यायाः । राज्ञीति व्यवहारप्रदर्शकपरम् । तथा च बृहस्पतिः । “राजा कार्य्याणि संपश्येत् प्राड्विवाकोऽथवा द्बिजः ॥” * ॥ प्राड्विवाकलक्षणमाह स एव । “विवादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिपन्नं तथैव च । प्रियपूर्व्वं प्राग्वदति प्राड्विवाकस्ततः स्मृतः ॥” कात्यायनः । “व्यवहाराश्रितं प्रश्नं पृच्छति प्राडिति स्थितिः । विवेचयति यस्तस्मिन् प्राड्विवाकस्ततः स्मृतः ॥” अर्थिनं प्रति भाषा ते कीदृशी प्रत्यर्थिनं प्रति च तवापि कीदृशमुत्तरं इति पृच्छतीति प्राट् श्रुत्वा च युक्तायुक्तंत्वेन जयं पराजयं वा विविनक्ति इति विवाकः प्राट् च स विवाकश्चेति प्राड्विवाकः ॥ * ॥ कात्यायनः । “सप्राड्विवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । स्वयं स राजा चिनुयात्तेषां जयपराजयौ ॥ यदा कार्य्यवशाद्राजा न पश्येत् कार्य्यनिर्णयम् । तदा नियुञ्ज्याद्विद्बांसं ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ यदि विप्रो न विद्बान् स्यात् क्षत्त्रियं तत्र योजयेत् । वैश्यं वा धर्म्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्ज्जयेत् ॥” स विनीतवेशः । मनुः । “जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्ब्राह्मणब्रुवः । धर्म्मप्रवक्ता नृपतेर्न तु शूद्रः कदाचन ॥ नाध्यापयति नाधीते स ब्राह्मणब्रुवः स्मृतः ॥” व्यासः । “द्बिजान् विहाय यः पश्येत् कार्य्याणि वृषलैः सह । तस्य प्रक्षुभ्यते राज्यं बलं कोषश्च नश्यति ॥ यः शूद्रो वैदिकं धर्म्मं स्मार्त्तं वा भाषते यदि । तस्य दण्डं द्बे सहस्रे सृक्नणी चैव भेदयेत् ॥ दुःशीलोऽपि द्विजः पूज्यो न शूद्रो विजितेन्द्रियः । दुष्टां गां कः परित्यज्यार्च्चयेत् शीलवतीं खरीम् ॥” व्यवहारमाह कात्यायनः । “वि नानार्थेऽव सन्देहे हरणं हार उच्यते । नानासन्देहहरणाद्व्यवहार इति स्थितिः ॥” नानाविवादविषयः संशयो ह्रियतेऽनेन इति व्यवहारः । भाषोत्तरक्रियानिर्णायकत्वं व्यव- हारत्वम् । तथा च बृहस्पतिः । “अज्ञानतिमिरोपेतान् सन्देहपटलार्द्दितान् । निरामयान् यः कुरुते शास्त्राञ्जनशलाकया ॥ इह कीर्त्तिं राजपूजां लभते सद्गतिञ्च सः । तस्मात् संशयमूढानां कर्त्तव्यश्च विनिर्णयः ॥” अतएव नारदः । [] “अनियुक्तो नियुक्तो वा शास्त्रज्ञो वक्तुमर्हति । दैवीं वाचं स वदति यः शास्त्रमुपजीवति ॥” दैवीं देवानुमताम् ॥ * ॥ धर्म्मशास्त्रयोस्तु विरोधे लोकव्यवहार एवादरणीयः । इत्याह स एव । “धर्म्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तो विधि स्मृतः । व्यवहारोऽपि बलवान् धर्म्मस्तेनावहीयते ॥” अवहीयते अवगम्यते हि गतावित्यस्माद्धातोः । अतएव बृहस्पतिः । “केवलं शास्स्त्रमाश्रित्य न कर्त्तव्यो विनिर्णयः । युक्तिहीनविचारे तु धर्म्महानिः प्रजायते ॥” युक्तिर्न्यायः । स च लोकव्यवहार इति व्यव- हारमातृका ॥ अतएव कात्यायनः । “कुलशीलवयोवृत्तवित्तवद्भिरधिष्ठितम् । बणिग्भिः स्यात् कतिपयैः कुलवृद्धैरधि- ष्ठितम् ॥” सद
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यवहार" आता है (46)
आचार व्यवहार । चलन । रहन सहनदेवन व्यवहारउपचार व्यवहार । प्रयोग । विधानउपयोग काम । व्यवहार । इस्तेमाल । प्रयोग । प्रयोजनवर्तन बरताव । व्यवहारउद्वर्तन किसी वस्तु को शरीर में लगाने की क्रिया । व्यवहार । अभ्यंग । जैसे—तेल ल…संव्यवहार अच्छी तरह का व्यवहार । अच्छा सलूक । एक दूसरे के प्रति उत्तम आचरणव्यावहारिक व्यवहारव्यवहरण अभियोगों आदि का नियमानुसार विचार । मुकदमे की सुनाई या पेशी । व्यवहारलोकयात्रा व्यवहाररस्म मेलजोल । बरताव । यौ॰— राह रस्म=भेलजोल । व्यवहार । घनिष्ठताइखलाक व्यवहार । आचरणचालचलन आचरण । व्यवहार । चरित्र । शील । जैसे,— उसका चालचलन अच्छा नहीं हैचालढाल आचरण । व्यवहारइन्तेमाल प्रयोग । उपयोग । व्यवहार । क्रि॰ प्र॰—करन । —में आना । —में लाना । —हो…राहरीति राह रस्म । लेन देन । व्यवहारदुरुपयोग बुरा उपयोग । अनुपयुक्त, व्यवहार । किसी वस्तु को बुरी तरह काम में लाना …चलन चलने का भाव । गति । चाल । यौ॰—चलनहारचाल गति । गमन । चलने की क्रिया । जैसे— इस गाड़ी की चाल बहुत धीमी हैआचरण अनुष्ठानकेदर ऐची या भेंगी आँखवाला । भेगाउपभोग किसी वस्तु के व्वहार का सुख । मजा लेनाचरित्र स्वभावप्रयोग आयोजन । अनुष्ठान । साधन । किसी कार्य में योग । किसी काम में लगनाप्रवाह जल । स्रोत । पानी की गति । बहावयात्रा एक स्थान से दूसरे स्थान पर जाने की क्रिया । सकरस्मृति स्मरण शक्ति के द्वारा संचित होनेवाला ज्ञानचारित्र कुलक्रमागत आचारचेष्टित चेष्टायुक्त । सचेष्टविजिगीषा वह इच्छा जिसके अनुसार मनुष्य यह चाहता है कि मुझे कोई यह न कह सके कि मै…साविका धात्री । दाईविचेष्टा बुरी या खराब चेष्टा करना । मुँह बनाना या हाथ पैर पटकनासमुद्योग सक्रिय चेष्टा । पूरी तैयारीव्यवहृत जिसका आचरण या अनुष्ठान किया गया होसमाचेष्टित जिसके लिये प्रयत्न किया जा चुका होस्वयमुक्ति पाँच प्रकार के साक्षियों में से एक प्रकार का साक्षी । वह साक्षी जो बिन…रहन रहने की क्रिया या भाव । यौ॰—रहन गहन= दे॰ 'रहन सहन'सलूक तौर । तरीका । ढंग । (क्व॰)सौदा वह चीज जो खरीदी या बेची जाती हो । क्रय विक्रय की वस्तु । चीज । माल । ज…इजराय जारी करना । प्रचार करनातरीका ढंग । विधि । रीति । प्रकार । ढबबरताव बरतने का ढंग । मिलने जुलने, बातचीत करने या बरतने, आदि का ढंग या भाव । …यापना चलाना । हाँकनानिषेवन सेवाबरताना सबको थोड़ा थोड़ा देना । वितरण करना । बाँटना । संयो॰ क्रि॰—डालना ।—देनासाबिका जान पहचान । मुलाकात । भेंट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें