🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:36:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपभोग
upabhoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निर्वेश (3.3.226) वेतन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपभोग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपभोगी, उपभोग्य, उपभुक्त]
१. किसी वस्तु के व्वहार का सुख । मजा लेना ।
२. व्यवहार । काम में लाना । बर्तना । सुख की सामग्री । विलास की वस्तु ।
४. विषय भोग (को॰) ।
५. स्त्रीप्रसंग (को॰) ।
७. फलप्राप्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-भोग m. enjoyment, eating, consuming
using, usufruct, MBh.; Mn.; Śak. &c.
pleasure, enjoyment
enjoying (a woman or a lover), VP.; Ragh. &c.
(with, Jain.) enjoying, repeatedly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (203,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपभोगः 1 (a) Enjoyment, eating, tasting; न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति Ms. 2. 94, 8. 285; Y. 2. 171. काम˚ Bg. 16. 11; प्रियोपभोग R. 12. 22. (b) Use, application; चरणोपभोगसुलभः Ś. 4. 4. --2 Enjoyment (of a woman), cohabitation; R. 14. 24. --3 Usufruct. --4 Pleasure, satisfaction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0326-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपभोग पु० उप + भुज--वञ् कुत्वम् । विषयसेवाजन्य सुखभेदे “स्त्रीणां स्वपतिदायस्तु भोगफलः स्मृतः” दा० भा० स्मृ० । “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति” मनुः भारतञ्च । “आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतीऽन्यथा” । “इह कर्म्मोपभोगाय तैः संसरति सोऽवशः” या० स्मृ० । “प्रियीपभोगचिह्नेषु प्रौरोभा- ग्यमिवाचरत्” कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या” रघुः भोगश्च विषयसंसर्गजन्यसुखभेदः । अधिकं भोगशब्दे वक्ष्यते । ततः अस्त्यर्थे इनि । उपभोगित् तद्वति त्रि० “ब्राह्मणांश्च हनिष्यन्ति ब्राह्मणस्वोपभोगिनः । भा० व० १९० अ० स्त्रियां ङीप् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1233,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपभोगः, पुं, (उप + भुज + घञ् ।) भोजनाति- रिक्तभोगः । तत्पर्य्यायः । निर्व्वेशः २ । इत्यमरः ॥ (“प्रियोपभोगचिह्नेषु पौरोभाग्यमिवाचरन्” । इति रघुः । १२ । २२ । तथा च स्मृतिः । “आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा” । “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति” । इति मनुः । २ । ९४ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-258-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपभोग" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें