🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चाल
cāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चाल १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चलना, सं॰ चार ]
१. गति । गमन । चलने की क्रिया । जैसे— इस गाड़ी की चाल बहुत धीमी है ।
२. चलने का ढंग । चलने का ढब । गमन प्रकार । जैसे, —यह घोड़ा बहूत अच्छी चाल चलता है । उ॰— रहिमन सूधी चाल ते प्य़ादा होत वजीर । फरजी मीरन ह्वै सकै, टेढे़ की तासीर ।— रहीम (शब्द॰) ।
३. आचरण । चलन । बर्ताव । व्यवहार । जैसे, — (१) अपनी इसी बुरी चाल से तुम कहीं नहीं टिकने पाते । (२) अपने सुत की चाल न देखत उलटी तू हम पै रिस ठानति । — सुर (शब्द॰) ।
चाल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घर का छप्पर या छत । छाजन ।
२. स्वर्णचूड़ पक्षी ।
३. चलना । गतिशील होना (को॰) ।
४. नीलकठ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाल m. (√ चल्, g. ज्वलादि) ‘moving’, see दन्त-
looseness of the teeth, VarBṛS. lxvi, 5, Sch.
a thatch, roof, L.
(for चाष) the blue jay, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चालः [चल्-ण] 1 The thatch or roof of a house. --2 The blue jay. --3 Being moveable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाल पु० चल--ण । छदिसि १ पटले खनामख्याते गृहाच्छा- दने तृणादौ त्रिका० भावे घञ् । २ चलने पु० चल--णिच् भावे अच् । ३ चालने पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2925,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चालः, पुं, (चालयति छादयतीति । चल + णिच् + अच् णो वा । यद्बा चालयति आच्छादयत्यने- नेति । चल + णिच् + करणे घञ् ।) स्वनाम- ख्यातगृहाच्छादनम् । तत्पर्य्यायः । पिटम् २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पटलम् ३ छदिः ४ । इत्य- मरः । २ । २ । १४ ॥ कटलम् ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ छादम् ६ । इति जटांधरः ॥ स्वर्ण- चूडपक्षी । इति भूरिप्रयोगः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-445-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चाल" आता है (45)
अयन गति । चालचलन चलने का भाव । गति । चाल । यौ॰—चलनहारवीति गति । चालशैली चाल । ढब । ढंगमटक गति । चालप्रेण गक्ति । चालरौ गति । चाल । रफ्ताररौस गति । चालचाली चालिया । धूर्त । चालबाजफैशन ढंग । धज । तर्ज । वजह् । चालरविश गति । चाललटका गति । चाल । ढबहरकत गति । चाल । हिलना । डोलनास्पीड वेग । गति । चाल । तीव्रताजुंबिश चाल । गति । हरकत । हिलना डोलना । मुहा॰— जुंबिश खाना = हिलना डोलनादस्तूर रीति । रस्म । रवाज । चाल । प्रथारफ्तार चलने का ढंग या भाव । चाल । गतिगोलविद्या ज्योतिष विद्या का वह अंग जिससे पृथ्वी की गोलाई, आकार, विस्तार, चाल, ऋत…चारक गाय भैंस चरानेवाला । चरवाहावींखा नृत्य । नाचयुक्ति उपाय । ढ़ंग । तरकीबप्रणाली पानी निकलने का मार्ग । नालीमर्यादा दे॰ 'मर्य्यादा'संद्राव युद्ध क्षेत्र से भागने की क्रिया । पलायनविस्मापन गंधर्वनगरचलाचल † संज्ञा स्त्री॰अतिभार अत्यधिक बोझरेट भाव । निर्खचाणक ईर्ष्यापरिपाटी क्रम । श्रेणी । सिलसिलापंथ मार्ग । रास्ता । राहराह दे॰ 'राहु'किता सिलाई के लिये कपड़े की काट छाँट । ब्योंत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाबाना पहनावा । वस्त्र । पोशाक । वेशविन्यास । भेसरवाज वह बात या कार्य जो किसी वंश, समाज या नगर आदि में बहुत दिनों से बराबर ह…रस्म मेलजोल । बरताव । यौ॰— राह रस्म=भेलजोल । व्यवहार । घनिष्ठतासैली छोटा सैलाकटखना काट खानेवाल । दाँत से काटनेवालाकरीना पत्थर गढ़ने का छेनी । ठाँकीकायदा नियमकिस्म प्रकारतरीका ढंग । विधि । रीति । प्रकार । ढबमटकनि पु संज्ञा स्त्री॰हिकमत विद्या । तत्वज्ञानकाररवाई काम । कृत्य । जैसे — (क) यह बड़ी बेजा काररवाई है । (ख) तुम्हारी दरखास्…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें