🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चारक
cāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चारक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाय भैंस चरानेवाला । चरवाहा ।
२. चलानेवाल । संचारक ।
३. गति । चाल ।
४. चिरौंजी का पेड़ । पियाल ।
५. कारागार ।
६. गुप्तचर । जासूस ।
७. सहचर । साथी ।
८. अश्वारोही । सवार । ९ घूमनेवाला ब्राह्मण छात्र या ब्रह्मचारी ।
१०. मनुष्य ।
११. चरक निर्मित ग्रंथ या सिद्धंत ।
चारक २ वि॰ चार एक । थोडे । उ॰— यह संपदा दिवस चारक की सोच समझ मन माहीं । सूर सुनत उठि चली राधिका, दै दूती गलबाहीं ।— संतवाणी॰, भा॰ २, पृ॰ ६१ ।
चारक संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह कैद जिसमें न्यायाधीश विचारकाल में किसी को रखे । हवालात ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारक mfn. ifc. proceeding, R. iii, 66, 18
(√ चर्, Caus.) setting in motion, MBh. xiv, 42, 29
composed by Caraka, Pāṇ. iv, 3, 107, Kāś.
चारक m. a spy, MBh. ii, 172 (Pañcat. ii) and iv, 911
(√ चर्, Caus. Pāṇ. vii, 3, 34, Kāś.) a driver, herdsman (cf. गो-), L.
= भोजक, L.
an associate, companion (संचारक), L.
a fetter, L.
a prison, Lalit. xv; Daś. vii
Buchanania latifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारक a. [चारयति चर्-णिच्-ण्वुल्] Acting, doing, proceeding. --कः 1 A spy. --2 A herdsman. --3 A leader, driver. --4 An associate. --5 A groom, cavalier. --6 A prison; निगडितचरणा चारके निरोद्धव्या Dk. 32. --7 A bond, fetter. --8 Going, motion. --9 A wandering Brāhmaṇical student.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारक त्रि० चारयति चर--णिच्--ण्वुल् । गवादीनां तृणादिषु गमयितरि १ पशुपालके मेदि० चार--स्वार्थे क । २ बन्धे ३ गतौ च । ४ प्रियालवृक्षे राजनि० । ५ कारागारे । हेम० । “निगडितचरणा चारके निरो- द्धव्या” दशकु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2919,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारकः, पुं, (चारयति इति । चर + णिच् + ण्वुल् ।) अश्वादेः पालकः । सञ्चारकः । (यथा, रामायणे । ३ । ६६ । १८ । “इयं मृते भ्रातरि मे मयि वत्स्यति मैथिली । न चाहमाशां कुर्य्यां ते पाप ! प्रच्छन्नचारक ! ॥”) बन्धः । इति मेदिनी ॥ के, ८७ । पियालवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (चर एव स्वार्थे अण् चारः । ततः स्वार्थे कन् । गुप्तचरः । यथा महाभारते । २ । ५ । ३८ । “त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥” चरणशीले, त्रि । यथा, कथासरित्सागरे । १४ । ६५ । “गुप्तं विरचितां नाम भेजेऽन्तःपुरचारिकाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-444-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें