🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अयन
ayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मार्गशीर्ष से आरम्भ करके दो-दो मासों की एक 'ऋतु', और तीन ऋतुओं का एक ' (1.4.13) ऋतु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गति । चाल ।
२. सूर्य या चंद्रमा की दक्षिण से उत्तर या उत्तर से दक्षिण की गति या प्रवृत्ति जिसको उत्तरायण और दक्षिणयन कहते हैं । बारह राशिचक का आधा । विशेष—मकर से मिथुन तक छह राशियों को उत्तरायण कहते हैं । कवोंकि इसमें स्यित पूर्य या चंद्र पूर्व से पश्चिम को जाते हुए भी क्रम से कुछ कुछ उत्तर को भुकते जाते हैं । ऐसे ही कर्क से धनु की संक्रांति तक जव सुर्य या चंद्र की गति दक्षिण की ओर झुकी हुई दिखाई देती है तब दक्षिणायन होता है ।
३. राशिचक्र की गति । विशेष—ज्योतिषशास्व के अनुसार यह राशिचक प्रतिवर्ष २४ विकला, प्रतिमास ४ विकला,
३. अनुकला और प्रतिदिन
९. अनुकला खिसकता है । ६३ वर्ष ८ महीने में राशिचक्र विषुवत् रेखा पर पूरा एक फेरा लगाता है । याह दो भागों में विभक्त है—प्रागयन और पश्चादयन ।
४. ग्रह तारादि की गति का ज्ञान जिस शास्त्र में हो । ज्योतिष शास्त्र ।
५. सेना की गति । एक प्रकार का सेनानिवेश (कवायद) जिसके अनुसार व्यूह में प्रवेश करते हैं ।
३. मार्ग । राह ।
७. आश्रम ।
८. स्थान ।
९. घर । १० । काल । समय ।
११. अश ।
१२. एक प्रकार का यज्ञ जो अयन के प्रारंभ में होता था ।
१३. गाय या भैस के थन के ऊपर का वह भाग जिसमें दुध भरा रहता है । उ॰—अंतर अयन अयन भल, थन फल, बच्छ वेद बिस्वासी ।—तुलसी ग्रं॰ पृ॰ ४६४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयन mfn. going, VS. xxii, 7; Nir.
अयन n. walking, a road, a path, RV. iii, 33, 7 &c. (often ifc. cf. नैमिषायन, पुरुषायण, प्रशमायन, समुद्रायण, स्वेदायन), (in astron.) advancing, precession, Sūryas.
(with gen. [e.g. अङ्गिरसाम्, आदित्यानाम्, गवाम्, &c.] or ifc.) ‘course, circulation’, N. of various periodical sacrificial rites, AV.; ŚBr. &c. the sun's road north and south of the equator, the half year, Mn. &c., the equinoctial and solstitial points, VarBṛS. &c.
way, progress, manner, ŚBr.
place of refuge, Mn. i, 10
a treatise (शास्त्र cf. ज्योतिषाम्-अयन), L.
अयन See √ अय्, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (84,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयन a. [अय्-ल्युट्] 1 Going (at the end of comp.); यथेमा नद्यः स्यंदमानाः समुद्रायणाः Praśn. Up. --2 (As a patronymic affix) Descended from; e. g. शाकटायन. --नं 1 Going, moving, walking; as in रामायणं. --2 A walk, path, way, road; अगस्त्यचिह्नादयनात् R. 16. 44. --3 A place, site, abode, place of resort; ता यदस्यायनं पूर्वं Ms. 1. 10 (occurring in the derivation of the word नारायण). --4 A way of entrance, an entrance (to [] an array of troops or व्यूह); अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवास्थिताः Bg. 1. 11. --5 Rotation, circulation period; अंगिरसां अयनं; इष्टि˚, पशु˚. --6 A particular period in the year for the performance of particular sacrificial or other religious works; N. of certain sacrificial performances; as गवामयनं. --7 The sun's passage, north and south of the equator. --8 (Hence) The period of duration of this passage, half year, the time from one solstice to another; see उत्तरायण and दक्षिणायन; cf. also सायन and निरयण. --9 The equinoctial and solstitial points; दक्षिणं अयनं winter solstice; उत्तरं अयनं summer solstice. --10 Method, manner, way. --11 A Śāstra, scripture or inspired writing. --12 Final emancipation; नान्यः पंथा विद्यतेऽयनाय Śvet. Up. --13 A commentary; treatise. --14 The deities presiding over the ayanas. --Comp. --अंशः, --भागः the arc between the vernal equinoctial point and the beginning of the fixed zodiac or first point in Aries. --कालः the interval between the solstices. --जः a month caused by ayanāṃśa. --संक्रमः, --संक्रांतिः f. passage through the zodiac. --वृत्तं the ecliptic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0156-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयनं, क्ली, (अय + भावे ल्युट् ।) शास्त्रं । यथा, -- “ज्योतिषामयनं नेत्रं निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते” । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ पन्थाः । सूर्य्यस्य उत्तर- दक्षिणदिग्गमनं । तद्यथा । माघादिषण्मासाः उत्तरायणं । श्रावणादिषण्मासाः दक्षिणायनं । इत्यमरः ॥ गमनं । गत्थर्थायधातोर्भावेऽनट् ॥ रविसंक्रान्तिविशेषः । यथा भविष्यमात्स्यज्यो- तिषेषु । “मृगकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदक्दक्षिणायने । विषुवती तुला मेषे गोलमध्ये तथापराः” ॥ मृगो मकरः । गोलो राशिचक्रं । देवीपुराणे, “यावद्विंशकला मुक्ता तत्पुण्यं चोत्तरायणे । निरंशे भास्करे दृष्टे दिनान्तं दक्षिणायने” ॥ तत्र स्नानदानादौ कोटिगुणफलं भवति । यथा मात्स्ये । “अयने कोटिगुणितं लक्षं विष्णुपदीषु च ।” इत्वादि । “अयने विषुवे चैव शयने बोधने हरेः । अनध्यायस्तु कर्त्तव्यो मन्वादिषु युगादिषु” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ * ॥ सूर्य्यगतिविशेषः । यथा, -- “मृगसंक्रान्तितः पूर्व्वं पञ्चात्तारादिनान्तरे । [] एकवर्षे चतुःपञ्चपलमानक्रमेण तु ॥ षट्षष्टिवत्सरानेकदिनं स्यादयनं रवेः । एवं चतुःपञ्चदिनमयनारम्भणं क्रमात् ॥ व्युत्क्रमेण च तद्वत् स्यादुदग्यानं रवेर्ध्रुवं । कर्क्किसंक्रमणे तद्वदभितो दक्षिणायनं” ॥ इति ज्योतिस्तत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-091-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अयन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें