🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:03:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अध्वन्
adhvan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अध्वन् m. a road, way, orbit
a journey, course
distance
time, Buddh. & Jain.
means, method, resource
the zodiac (?), sky, air, L.
a place
a recension of the Vedas and the school upholding it
assault (?)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (23,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अध्वन् m. [अत्ति बलं; अद्-क्वनिप् धादेशः Uṇ. 4. 115; perhaps from अत् also] 1 (a) A way, road; passage, orbit (of planets &c.); मुक्ताध्वानं ये लंघयेयुर्भवंतं Me. 54. (b) Distance, space (traversed or to be traversed); पंचदशयोजनमात्रमध्वानं जगाम K. 119, 120; कियत्यध्वनि सा उज्जयिनी 207; Dk. 13; अपि लंघितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः R. 1. 47; उल्लंघिताध्वा Me. 45; कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे &c. (c) Journey, travel, course, march; नैकः प्रपद्येताध्वानं Ms. 4. 60 undertake a journey; अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः R. 11. 57 after three marches; परिक्लांतः किलाध्वना Ki. 11. 2 way-worn; U. 1. 34; Me. 17, 38; अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः Suśr. --2 A recension of the Vedas and the school upholding it ( शाखा, अवयव); एकविंशत्यध्वयुक्तमृग्वेदमृषयो विदुः । सहस्राध्वा सामवेदो यजुरेकशताध्वकं ॥ अध्वा [] देवगतिः शाखा इति पर्यायवाचकाः । --3 Time (Kāla), time personified, (being the eater of all). --4 Air; sky, atmosphere. --5 Place. --6 Means, resource; method. --7 Attack (अधिकदुरारोहणं). अध्वन् is changed to अध्व after prepositions; प्राध्वः, व्यध्वः &c. --Comp. --अतिः [अध्वानमतति, अत्-इ] {1} a traveller. {2} an intelligent person. --अधिपः, --ईशः [ष. त.] an officer in charge of the public roads. --अयनं [अध्वन्ययनं] journey, travel. --गः {1} one who travels; a traveller, wayfarer; संतानकतरुच्छायासुप्तविद्याधराध्वगं Ku. 6. 46 ( ˚गामिन्). {2} a camel. {3} a mule. {4} the sun; ˚भोग्यः N. of a tree, Spondias Mangifera (आम्रातकवृक्ष) अध्वगैः अयत्नलभ्यफलत्वात् भोग्यः. --(गा) the Ganges. --गत् m. [अध्वानं गच्छति; गम्-क्विप् P. VI. 4. 40] a traveller. --गत्यंतः --गंतव्यः [ष. त.] measure of length applicable to roads; देशकालाध्वगंतव्यः Vārt. --जा [अध्वनि जायते; जन्-ड] A plant (स्वर्णुली or स्वर्णपुष्पी). --पतिः {1} the sun (दिवैव पथिकानां गमनात् रात्रौ च गमननिषेधात् सूर्यस्य अध्वपालकत्वं or अध्वनः आकाशस्य पतिः). {2} inspector of the road. --रथः [अध्वने हितः पर्याप्तो रथः शाक. त.] {1} a travelling coach. {2} [अध्वैव रथो यस्य] a messenger skilled in travelling (पथि प्रज्ञो दूतः). --शल्यः [अध्वनि शल्यमिव आचरतीति क्विप्-अच् Tv.] N. of a tree (अपामार्ग) (अध्वगानां पादवस्त्रादौ शल्यवद्वेधकारकत्वात् तथात्वं).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0054-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अध्वन् पु० अत्ति बलम् अद--क्वनिप् धादेशः । पथि, “अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः” इति रघुः । अध्वान- मध्वान्तविकारलङ्घ्य” इति कु० । “नैकोऽध्वानं गच्छेदिति विष्णु स० । आकाशे पु० निरुक्तकारः । अधिकदुरारोहणे च । सर्वभक्षकत्वात् काले, हिंस्रेच । अद्यते खण्डशो भक्ष्यते- ऽनेनेति करणे क्वनिप् । अवयवे । प्रा० स० । उपसर्ग- पूर्वादच्समा० । व्यध्वःदुरध्वः (कुपथः) प्रा० ब० । कदादेशः कदध्वा । अवयवश्च वेदस्य शाखाऽपि यथा “एवंविशत्यध्व- युक्तमृग्वेदमृषयो विदुः । सहस्राध्वा सामवेदो यजुरेक- शताध्वकमिति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0142,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें