अध्वन् m. [अत्ति बलं; अद्-क्वनिप् धादेशः Uṇ. 4. 115; perhaps from अत् also] 1 (a) A way, road; passage, orbit (of planets &c.); मुक्ताध्वानं ये लंघयेयुर्भवंतं Me. 54. (b) Distance, space (traversed or to be traversed); पंचदशयोजनमात्रमध्वानं जगाम K. 119, 120; कियत्यध्वनि सा उज्जयिनी 207; Dk. 13; अपि लंघितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः R. 1. 47; उल्लंघिताध्वा Me. 45; कालाध्वनोरत्यंतसंयोगे &c. (c) Journey, travel, course, march; नैकः प्रपद्येताध्वानं Ms. 4. 60 undertake a journey; अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः R. 11. 57 after three marches; परिक्लांतः किलाध्वना Ki. 11. 2 way-worn; U. 1. 34; Me. 17, 38; अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः Suśr. --2 A recension of the Vedas and the school upholding it ( शाखा, अवयव); एकविंशत्यध्वयुक्तमृग्वेदमृषयो विदुः । सहस्राध्वा सामवेदो यजुरेकशताध्वकं ॥ अध्वा [] देवगतिः शाखा इति पर्यायवाचकाः । --3 Time (Kāla), time personified, (being the eater of all). --4 Air; sky, atmosphere. --5 Place. --6 Means, resource; method. --7 Attack (अधिकदुरारोहणं). अध्वन् is changed to अध्व after prepositions; प्राध्वः, व्यध्वः &c. --Comp. --अतिः [अध्वानमतति, अत्-इ] {1} a traveller. {2} an intelligent person. --अधिपः, --ईशः [ष. त.] an officer in charge of the public roads. --अयनं [अध्वन्ययनं] journey, travel. --गः {1} one who travels; a traveller, wayfarer; संतानकतरुच्छायासुप्तविद्याधराध्वगं Ku. 6. 46 ( ˚गामिन्). {2} a camel. {3} a mule. {4} the sun; ˚भोग्यः N. of a tree, Spondias Mangifera (आम्रातकवृक्ष) अध्वगैः अयत्नलभ्यफलत्वात् भोग्यः. --(गा) the Ganges. --गत्
m. [अध्वानं गच्छति; गम्-क्विप् P. VI. 4. 40] a traveller. --गत्यंतः --गंतव्यः [ष. त.] measure of length applicable to roads; देशकालाध्वगंतव्यः Vārt. --जा [अध्वनि जायते; जन्-ड] A plant (स्वर्णुली or स्वर्णपुष्पी). --पतिः {1} the sun (दिवैव पथिकानां गमनात् रात्रौ च गमननिषेधात् सूर्यस्य अध्वपालकत्वं or अध्वनः आकाशस्य पतिः). {2} inspector of the road. --रथः [अध्वने हितः पर्याप्तो रथः शाक. त.] {1} a travelling coach. {2} [अध्वैव रथो यस्य] a messenger skilled in travelling (पथि प्रज्ञो दूतः). --शल्यः [अध्वनि शल्यमिव आचरतीति क्विप्-अच् Tv.] N. of a tree (अपामार्ग) (अध्वगानां पादवस्त्रादौ शल्यवद्वेधकारकत्वात् तथात्वं).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0054-b) स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।