🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:30:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मार्ग
mārga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वीथी (3.3.94)
मार्गशीर्ष मास के नाम (1.4.16) सहस् · आग्रहायणिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मार्ग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रास्ता । पंथ ।
२. गुदा ।
३. कस्तुरी ।
४. अगहन का महीना । उ॰— हिम ऋतु मार्ग मास सुखमूला । ग्रह तिथि नखत योग अनुकूला । —रघुनाथदास (शब्द॰) ।
५. मृगशिरा नक्षत्र ।
६. विष्णु ।
७. लाल अपामार्ग ।
मार्ग २ वि॰ [सं॰] मृग संबंधी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार्ग m. (in most meanings fr. मृग, of which it is also the Vṛddhi form in comp.) seeking, search, tracing out, hunting, L.
(exceptionally also n.; ifc. f(आ). ) the track of a wild animal, any track, road, path, way to (loc. or comp.) or through (comp.), course (also of the wind and the stars), Mn.; MBh. &c. (मार्गं-√ दा or यम्, with gen. of pers., to give up the way to, allow to pass; मागेण ifc. = by way of i.e. through, across or along; with √ या, to go the way of i.e. suffer the same fate as; मार्गैस् ifc., through; मार्गाय, with gen., in order to make way for any one; मार्गे, by the wayside or on the way; with प्र-√ चल्, to set out on one's way; निजमार्गं-√ गम्, to go one's way)
a walk, journey, VarBṛS.
reach, range, Kir.
a scar, mark (left by a wound &c.), Ragh.
(in medic.) a way, passage, channel (in any part of the body, esp. the intestinal canal, anus)
a way, expedient, means, Kām.; Kathās. (मार्गेण, by means of VarBṛS.)
a way, manner method, custom, usage, Up.; Yājñ.; MBh. &c.
the right way, proper course, MBh.; Hariv. (cf. आमार्ग)
(with Buddhists) the way or path pointed out by Buddha for escape from the misery of existence (one of the 4 noble truths), MWB. 44 (cf. आर्याष्टाङ्ग-म्˚)
a title or head in law, ground for litigation, Mn. viii, 3, 9 &c.
a way of speaking or writing, diction, style, Kāvyād.; Sāh.
a high (opp. to ‘vulgar’) style of acting or dancing or singing, Inscr.; Daśar.
(in dram.) pointing out the way, indicating how anything is to take place, Daśar.; Sāh.
(in astrol.) the 7th mansion, VarYogay.
(in geom.) a section, W.
musk, L. (cf. मृग-मद)
the month Mārgaśīrṣa (November-December), Rājat.
the constellation Mṛga-śiras, L.
N. of Viṣṇu (as ‘the way’, scil. to final emancipation), MBh.
मार्ग mf(ई)n. belonging to or coming from game or deer, R.; Var.; Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (812,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार्गः [मृज्-शुद्धौ, मार्ग्-अन्वेषणे घञ् वा] 1 A way, road, path (fig. also); अग्निशरणमार्गमादेशय Ś. 5; so विचारमार्गप्रहितेन चेतसा Ku. 5. 42; R. 2. 72. U. 3. 37. --2 A course, passage, the tract passed over; वायोरिमं परिवहस्य वदंति मार्गं Ś. 7. 6. --3 Reach, range; Ki. 18. 40. --4 A scar, mark (left by a wound &c.); R. 4. 48; 14. 4. --5 The path or course of a planet. --6 Search, inquiry, investigation. --7 A canal, channel, passage. --8 A means, way. --9 The right way or course, proper course; सुमार्ग, अमार्ग. --10 Mode, manner, method, course; शांति˚ R. 7. 71. --11 Style, direction; इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः Kāv. 1. 41; वाचां विचित्रमार्गाणां {1} {9} --12 Custom, usage, practice; कुल˚, शास्त्र˚, धर्म˚ &c. --13 Hunting or tracing out game. --14 A title or head in law, ground for litigation. --15 A high style of acting, dancing, and singing. --16 (In dramaturgy) Hinting or indicating how anything is to happen. --17 (In geom.) A section. --18 The anus. --19 Musk. --20 The constellation called मृगशिरस्. --21 The month called मार्गशीर्ष. --Comp. --आगतः a traveller. --उपदेशकः a guide, leader. --तोरणं a triumphal arch erected on a road; R. 11. 5. --दर्शकः a guide. --द्रगः a city or town on the road. --धेनुः, --धेनुकं a measure of distance equal [] to 4 krośas. --बंधनं a barricade. --रक्षकः a road-keeper, guard. --वटी an epithet of the tutelary deity of travellers. --शोधकः a pioneer. --स्थ a. travelling, way-faring. --हर्म्यं a palace on a high road.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0862-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मार्ग संस्कारे सर्पणे च चुरा० उम० सक० सेट् । मार्गयति अममार्गत् त ।
मार्ग अन्वेषणे वा चु० उभ० पक्षे भ्वा० प० सक० सेट् । मार्ग- [] थति--ते मार्गति । अममार्गत् त । अमार्गीत् ।
मार्ग पु० मृज--शुद्धौ--मार्ग--अन्वेषणे वा घञ् । १ पथि अमरः । तद्भेदा यथा “त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशमार्गस्तु तैः कृतः । विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु । धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः स्मृतः । नृवाजिरथनागा- नामसम्बाधः सुसञ्चरः । धनूंषि चैव चत्वारि शाखार- थ्यास्तु निर्म्मिताः । त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकरावो- परथ्यका । जङ्घापथश्चतुष्पादस्त्रिपादश्च गृहान्तरम् । व्रतिपादस्त्वर्द्धपादः प्राग्वंशः पादकः स्मृतः । अवकरः परिवारः पादमात्रः समन्ततः । प्रावृट्काले तु प्रावृत्ती कर्त्तव्या अन्यथा नहि” देवीपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4750,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मार्ग, क संस्कारे । सर्पणे । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (चु०-पर०-सक०-सेट् ।) क मार्गयति । इति दुर्गादासः ॥
मार्ग कि अन्वेषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चु०-पक्षे भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) अन्वेषः प्रतिसन्धा- नम् । कि मार्गयति मार्गति गुणं गुणी । मार्गन्तां हे देहभावानित्यात्मनेपदं गणकृता- नित्यत्वात् । इति दुर्गादासः ॥
मार्गः, पुं, (मार्ग्यते संस्क्रियते पादेन मृग्यते गमनायान्विष्यते इति वा । मार्ग वा मृग + + घञ् ।) पन्थाः । इत्यमरः । २ । १ । १५ ॥ तत्परिमाणं यथा, -- “त्रिंशद्धनूंषि विस्तीर्णो देशमार्गस्तु तैः कृतः । विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु ॥ धनूंषि दशविस्तीर्णः श्रीमान्राजपथः कृतः । नृवाजिरथनागानामसम्बाधः सुसञ्चरः ॥ धनूंषि चैव चत्वारि शाखारथ्यास्तु निर्म्मिताः । त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युपरक्षका ॥ जङ्घापथश्चतुष्पादस्त्रिपादश्च गृहान्तरम् । व्रतीपादस्त्वर्द्धपादः प्राग्वंशः पादकः स्मृतः ॥ अवकरः परिवारः पादमात्रः समन्ततः । प्रावृट्काले तु प्रावृत्ती कर्त्तव्या अन्यथा नहि ॥ इति देवीपुराणे त्रैलोक्याभ्युदये गोपुरद्बार- लक्षणाध्यायः ॥ * ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६७ । १७ । “एका बालानभिज्ञा च मार्गाणामतथोचिता । क्षुत्पिपासापरीताङ्गी दुष्करं यदि जीवति ॥”) गुदम् । तत्पर्य्यायः । पायुः २ तनुह्रदः ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ अपानम् ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ७३ ॥ मृगमदः । (मृगस्येदम् । मृग + अण् । मृगसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, सुश्रुते । शारीरे ३ अः । “मार्गाद्बिक्रान्तजङ्घालं सदा वनचरं सुतम् ।” यथा च मार्कण्डेये । ३२ । १७ ॥ “तद्बर्ज्यं सलिलं तात ! सदैव पितृकर्म्मणि । मार्गमाविकमौष्ट्रञ्च सर्वमैकशफञ्च यत् ॥” (मृगो मृगशिरास्तद्युक्ता पौर्णमास्यत्र । [] मृग् + अण् ।) मार्गशीर्षमासः । अन्वेषणम् । इति मेदिनी ॥ गे, १७ । मृगशिरो नक्षत्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥ विष्णुः । इति तस्य सहस्रनाम स्तोत्रम् ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १९९ । ५३ । “विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-708-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मार्ग" आता है (60)
गम राह । मार्ग । रास्तापथ मार्ग । रास्ता । राहगमथ मार्ग । राहमाथ रास्ता । पथ । मार्गवाट मार्ग । रास्ता । पथ । मुहा॰—बाट करना = रास्ता खोलना । मागं बनानानिगम मार्ग । पथसृति मार्ग । रास्तापत्सल पंथ । मार्गप्रचर मार्ग । रास्तापित्सल मार्ग । पथशरणि रास्ता । मार्ग । पथपथिन् राह । मार्गपद्धति राह । पथ । मार्ग । सड़कपथत् मार्ग । पथ । रास्ताप्रपाथ सड़क । मार्गवर्त्म मार्ग । पथअनुपदवी पथ । मार्ग । सड़कमगु पु † संज्ञा पुं॰ मग । मार्ग । पथ । राह । रास्ताअध्व रास्ता । मार्ग । पथपेंड मार्ग । रास्ता । पैड़ावट्ट बाट । मार्ग । रास्तागमत रास्ता । मार्गगैन पु संज्ञा पुं॰ गैल । मार्ग । रास्तागैल मार्ग । राह । रास्ता । गली । कूचाडगर मार्ग । रास्ता । पथ । पैंड़ापंथ मार्ग । रास्ता । राहपथु पु † संज्ञा पुं॰ पथ । मार्ग । रास्ता । राहडगरा † ^१ संज्ञा पुं॰ रास्ता । मार्गमग्ग पु संज्ञा पुं॰ राह । रास्ता । मग । मार्गमारग पु † संज्ञा पुं॰ राह । रास्ता । मार्गसबील रास्ता । मार्ग । सड़कढर्रा मार्ग । रास्ता । पथरास्ता मार्ग । राह । मग । पथ । मुहा॰—रास्ता काटना = किसी के चलने के समय उसके …ऋति गतियान गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयानगंतु जानेवाला । चेलनेवालावीथी द्दश्य काव्य या रूपक के २७ भेदों में से एक भेद । विशेष—यह एक ही अंक का…संचर गमन । चलनासानु पर्वत की चोटी । शिखरशवसान पथिक । यात्रिविक्रम विष्णु का एक नामश्रोणि कटि । कमरप्रस्थान गमन । यात्रा । रवानगीसंप्रदाय देनेवाला । दाताचरथ चलनेवाला । जंगममारुंड साँप का अंडाययी शिवगतिक गति । गमनव्रजन चलना । जाना । गमनस्रुति बहाव । क्षरणसुसेव्य अच्छी तरह सेवा करने योग्यडहर † संज्ञा स्त्री॰ढार वह स्थान जो बराबर क्रमशः नीचा होता गया हो और जिसपर से होकर कोई वस्तु न…राह दे॰ 'राहु'होर ठहरा हुआ । चलने से रुका हुआ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनातरीक प्रातः काल । तड़का । सबेरागुजारा गूजर । गूजरान । निर्वाहद्वारा पु ^१ संज्ञा पुं॰सुन्नत मुसलमानों की एक रस्म जिसमें लड़के की लिंगेंद्रिय के अगले भाग का बढ़ा ह…एवेन्यू वह स्थान जो वृक्ष, लता, आदि से आच्छादित हो । कुंज
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें