🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गम
gama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राह । मार्ग । रास्ता ।
२. गमन । प्रयाण ।
३. मैथुन । सहवास ।
४. सड़क । पथ (को॰) ।
५. शत्रु पर अभियान । कूच (को॰) ।
६. अविचारिता । विचारशून्यता (को॰) ।
७. ऊपरीपन । अटकलपच्चू निरीक्षण (को॰) ।
८. पासे का खेल [को॰] ।
गम २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गम्य] (किसी वस्तु या विषय में) प्रवेश । पहुँच । गुजर । पैठ । जैसे—जिस विषय में तुम्हारी गम नहीं है, उसमें न बोलो । उ॰—(क) चींटी जहाँ न चढ़ि सकै राई नहिं ठहराह । आवागमन कि गम नहीं सकलो जग जाइ ।——कबीर (शब्द॰) (ख) असुरपति अति ही गर्व धरयो । तिहूँ भुवन भरि गम है मेरी मो सन्मुख को आड़ ?— सूर (शब्द॰) । मुहा॰—गम करना † = चट कर जाना । पेट में ड़ाल लेना । खालेना । उ॰—चरि वृक्ष छह शाखा वाके पत्र अठारह भाई । एतिक लै गैया गम कीन्हों गैया अति हरहाई ।—कबीर (शब्द॰) ।
गम ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ ग़म]
१. दुःख । शोक । रंज । मुहा॰—गम खाना = क्षमा करना । जाने देना । ध्यान न देना । उ॰—तस्कर के कुत धर्म, दुष्ट के कुत गम खाना ।—रघुनाथ (शब्द॰) । गम गलत करना = दुःख भुलाना । शोक दूर करने का प्रयत्न करना ।
२. चिंता । फिक्र । ध्यान । उ॰—सरस सर जिन बेधिया सर बिनु गम कछु नाहिं । लागि चोट जो शब्द की करक करेजे माहि ।—कबीर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गम mf(आ)n. (Pāṇ. iii, 3, 58) ifc. going (e.g. अरं-, काम-, ख-, तिर्यग्-, &c.)
riding on (in comp.), Hcat. i, 11, 718
गम m. going, course, Pāṇ. v, 2, 19
march, decampment, VarYogay. iv, 58
intercourse with a woman (in comp.), Mn. xi, 55; Yājñ. ii, 293
going away from (abl.), Caurap.
(in math.) removal (as of fractions), Bījag.
a road, L.
flightiness, superficiality, L.
hasty perusal, W.
a game played with dice and men (as backgammon &c.), L.
a similar reading in two texts, Jain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गम a. [गम् भावादौ अप्] (At the end of comp.) Going, moving, going to, reaching, attaining, getting &c.; खगम, पुरोगम, हृदयंगम, &c. --मः 1 Going, moving. --2 March; अश्वस्यैकाहगमः. --3 The march of an assailant. --4 A road. --5 Inconsiderateness, thoughtlessness. --6 Superficiality, careless perusal. --7 (Sexual) intercourse with a woman, cohabitation; गुर्वंगनागमः Ms. 11. 55; Y. 2. 293. --8 A game played with dice and men. --Comp. --आगमः going and coming.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गम, औ ऌ गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं-अनिट् ।) औ, गन्ता । ऌ, अग- मत् । गतिरुत्तरदेशसंयोगफलकव्यापारः । इति दुर्गादासः ।
गमः, पुं, (गम्यते इति यथायथं भावकर्म्मादौ अप ।) जिगीषोर्गमनम् । इत्यमरः । २ । ८ । ९५ ॥ अक्षविवर्त्तः । स तु द्यूतप्रभेदः । अपर्य्या- लोचितम् । अध्वा । इति मेदिनी । मे १० ॥ सदृक्पाठः । इति हेमचन्द्रः ॥ गमनञ्च ॥ (उपभोगः । मैथुनम् । यथा, मनौ । ११ । ५४ । “ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्व्वङ्गनागमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-306-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गम" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें