🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गम

अर्थ: जाने वाला, हिलने-जुलने वाला, पास जाने वाला, पहुँचाने वाला, हासिल करने वाला आदि

संस्कृत: प्रयाणम् · पर्याय: यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गमन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागमःगमौगमाः
द्वितीयागमम्गमौगमान्
तृतीयागमेनगमाभ्याम्गमैः
चतुर्थीगमायगमाभ्याम्गमेभ्यः
पञ्चमीगमात् / गमाद्गमाभ्याम्गमेभ्यः
षष्ठीगमस्यगमयोःगमानाम्
सप्तमीगमेगमयोःगमेषु
सम्बोधनहे गमहे गमौहे गमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गम
गम
gama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राह । मार्ग । रास्ता ।
२. गमन । प्रयाण ।
३. मैथुन । सहवास ।
४. सड़क । पथ (को॰) ।
५. शत्रु पर अभियान । कूच (को॰) ।
६. अविचारिता । विचारशून्यता (को॰) ।
७. ऊपरीपन । अटकलपच्चू निरीक्षण (को॰) ।
८. पासे का खेल [को॰] ।
गम २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गम्य] (किसी वस्तु या विषय में) प्रवेश । पहुँच । गुजर । पैठ । जैसे—जिस विषय में तुम्हारी गम नहीं है, उसमें न बोलो । उ॰—(क) चींटी जहाँ न चढ़ि सकै राई नहिं ठहराह । आवागमन कि गम नहीं सकलो जग जाइ ।——कबीर (शब्द॰) (ख) असुरपति अति ही गर्व धरयो । तिहूँ भुवन भरि गम है मेरी मो सन्मुख को आड़ ?— सूर (शब्द॰) । मुहा॰—गम करना † = चट कर जाना । पेट में ड़ाल लेना । खालेना । उ॰—चरि वृक्ष छह शाखा वाके पत्र अठारह भाई । एतिक लै गैया गम कीन्हों गैया अति हरहाई ।—कबीर (शब्द॰) ।
गम ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ ग़म]
१. दुःख । शोक । रंज । मुहा॰—गम खाना = क्षमा करना । जाने देना । ध्यान न देना । उ॰—तस्कर के कुत धर्म, दुष्ट के कुत गम खाना ।—रघुनाथ (शब्द॰) । गम गलत करना = दुःख भुलाना । शोक दूर करने का प्रयत्न करना ।
२. चिंता । फिक्र । ध्यान । उ॰—सरस सर जिन बेधिया सर बिनु गम कछु नाहिं । लागि चोट जो शब्द की करक करेजे माहि ।—कबीर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गम mf(आ)n. (Pāṇ. iii, 3, 58) ifc. going (e.g. अरं-, काम-, ख-, तिर्यग्-, &c.)
riding on (in comp.), Hcat. i, 11, 718
गम m. going, course, Pāṇ. v, 2, 19
march, decampment, VarYogay. iv, 58
intercourse with a woman (in comp.), Mn. xi, 55; Yājñ. ii, 293
going away from (abl.), Caurap.
(in math.) removal (as of fractions), Bījag.
a road, L.
flightiness, superficiality, L.
hasty perusal, W.
a game played with dice and men (as backgammon &c.), L.
a similar reading in two texts, Jain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गम a. [गम् भावादौ अप्] (At the end of comp.) Going, moving, going to, reaching, attaining, getting &c.; खगम, पुरोगम, हृदयंगम, &c. --मः 1 Going, moving. --2 March; अश्वस्यैकाहगमः. --3 The march of an assailant. --4 A road. --5 Inconsiderateness, thoughtlessness. --6 Superficiality, careless perusal. --7 (Sexual) intercourse with a woman, cohabitation; गुर्वंगनागमः Ms. 11. 55; Y. 2. 293. --8 A game played with dice and men. --Comp. --आगमः going and coming.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गम, औ ऌ गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं-अनिट् ।) औ, गन्ता । ऌ, अग- मत् । गतिरुत्तरदेशसंयोगफलकव्यापारः । इति दुर्गादासः ।
गमः, पुं, (गम्यते इति यथायथं भावकर्म्मादौ अप ।) जिगीषोर्गमनम् । इत्यमरः । २ । ८ । ९५ ॥ अक्षविवर्त्तः । स तु द्यूतप्रभेदः । अपर्य्या- लोचितम् । अध्वा । इति मेदिनी । मे १० ॥ सदृक्पाठः । इति हेमचन्द्रः ॥ गमनञ्च ॥ (उपभोगः । मैथुनम् । यथा, मनौ । ११ । ५४ । “ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्व्वङ्गनागमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-306-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गम" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गमगम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गम् + अप्)
अन्य सम्भावना: गम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गम 📚 ➤ जाने वाला, हिलने-जुलने वाला, पास जाने वाला, पहुँचाने वाला, हासिल करने वाला आदि
संस्कृत: प्रयाणम् · पर्याय: यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गमन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गम 📚राह । मार्ग । रास्ता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गम
प्रस्थान/कूच (२.८.९५) — यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गमन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गम: गम् + अप् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें