🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:59:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कर्मकर
karmakara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर (2.10.15) भृतक · भृतिभुज् · वैतनिक
मज़दूरी लेकर काम करने वाला (3.1.19) भरण्यभुज्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्मकर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्रमी । मजदुर ।
२. प्राचीन काल की एक जाति जो सेवा कर्म करती थी । आजकल इसे कमकर कहते हैं ।
३. गम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्म—कर mf(ई)n. doing work, a workman, a hired labourer, servant of any kind (who is not a slave, W.), mechanic, artisan, MBh.; BhP.; Pañcat. &c.
कर्म—कर m. N. of Yama, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (258,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मकर त्रि० कर्म करोति भृत्यः कृ--ट । वेतनेन कर्मकारके स्त्रियां ङीप् । “प्रोचुः प्राञ्जलयः स्त्रियः वयं कर्मकरी- स्तुभ्यम्” भाग० ३, २३, २६ । जसः स्थाने शस् आर्षः । ताच्छील्ये ट । २ दासे कर्मकरणशीले “चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ । लोके चरन्तौ मर्त्यानां कथं सोममिहार्हतः?” भा० व० १२४ अ० । “नाभुक्तवति नास्नाते नासंविष्टे च भर्त्तरि । न संविशामि ना- श्रामि सदा कर्मकरेष्वपि” भा० व० २३२ । स्त्रियां ङीप् । कृ--हिंसायां मन् कर्म हिंसां करोति हेत्वादौ ट । ३ यमे पु० मेदि० । सर्वप्राणिहिंसायां तस्याधिकृततया च तस्य तथात्वम् । ४ मूर्वालतायाम् स्त्री मेदि० । कर्मकरश्च दासभेदस्तस्य भेदकर्मादिकं मिता० नारदेनोक्तं यथा । “शुश्रूषकः प्रञ्चविधः शास्त्रे दृष्टोमनीषिभिः । चतुर्व्विधः [] कर्मकरस्तेषां दासास्त्रिपञ्चकाः । शिष्यान्तेवासिभृतकाश्चतु- थैस्त्वधिकर्मकृत् । एत कर्मकरा ज्ञेया दासास्तु गृहजादयः । सासान्यमस्वतन्त्रत्वमेषामाहुर्मनोषिणः । जातिकर्मकरस्तू- क्तोविशेषोवृत्तिरेव च । कर्मापि द्विविघं ज्ञेयमशुभं शुभमेव च । अंशुभं दासकर्म्मोक्तं शुभं कर्म्मकृतां स्मृतम् । गृह- द्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनम् । गुह्याङ्गस्पर्शनोच्छि- ष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनम् । अशुभङ्कर्भ विज्ञेयं शुभमन्यदतः पर” मिति--“तत्र शिष्योवेदविद्यार्थी । अन्तेवासी शिल्पा- दिषु । मूल्येन यः कर्म्म करोति स भृतकः । कर्म्मकुर्वता- मधिष्ठाता अधिकर्म्मकृत् । अशुचिस्थानम् उच्छिष्ट- प्रक्षेपणार्थं गर्तादिकम् । अवस्करः गृहमार्जितपां- श्वादिनिचयस्थानम् । उज्झनं त्यागः । भृतकश्चात्र त्रिविधः । तदुक्तम् “उत्तमस्त्वायुधीयोऽत्र मध्यमस्तु कृषी- वलः । अधमोभारवाही स्यादित्येवन्त्रिविधोभृतः” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1725-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मकरः, त्रि, (कर्म्म करोति मूल्येन । डु कृञ् करणे + “कर्म्मणि भृतौ” । ३ । २ । २२ । इति टः ।) मूल्यं गृहीत्वा कर्म्म- कारकः । मजुर ठिकाचाकर इत्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः । भृतकः २ भृतिभुक् ३ वैतनिकः ४ ॥ वेतनोपजीवी । तत्पर्य्यायः ॥ भरण्यभुक् २ । इत्य- मरः । ३ । १ । १९ ॥ कर्म्मण्यभुक् ३ । इति तट्टीका ॥ कर्म्मकर्त्तृमात्रञ्च ॥ (यथा, मिताक्षरायां नारदः । “शिष्यान्तेवासिभृतकाश्चतुर्थस्त्वधिकर्म्मकृत् । एते कर्म्मकरा ज्ञेयाः” ॥)
कर्म्मकरः, पुं, (कृञ् हिंसायां + मन् । कर्म्म हिंसां करोतीति । कृ + हेत्वादौ टः । यद्वा, जीवकृत- कर्म्माधिकृत्य करोति सुखदुःखयोर्व्यवस्थां निष्पा दयति नरकस्वर्गादिव्यवस्थां करोति वा । धर्म्मा- धर्म्मात्मकं कर्म्म समीक्ष्य सर्व्वान् शास्तीत्यर्थः । कर्म्मफलानुसारेण पापात्मनां दण्डप्रदानरूपहिं- सायामधिकारित्वात् अस्य तथात्वम् ।) यमः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-046-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें