🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:55:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कर्मकर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कर्मकर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कर्मकर

अर्थ: भाड़े का मजदूर

संस्कृत: वेतनोपजीविः · पर्याय: भृतक, भृतिभुज्, वैतनिक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कर्मकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कर्मकर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कर्मकर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकर्मकरःकर्मकरौकर्मकराः
द्वितीयाकर्मकरम्कर्मकरौकर्मकरान्
तृतीयाकर्मकरेणकर्मकराभ्याम्कर्मकरैः
चतुर्थीकर्मकरायकर्मकराभ्याम्कर्मकरेभ्यः
पञ्चमीकर्मकरात् / कर्मकराद्कर्मकराभ्याम्कर्मकरेभ्यः
षष्ठीकर्मकरस्यकर्मकरयोःकर्मकराणाम्
सप्तमीकर्मकरेकर्मकरयोःकर्मकरेषु
सम्बोधनहे कर्मकरहे कर्मकरौहे कर्मकराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कर्मकर
कर्मकर
karmakara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर (2.10.15) भृतक · भृतिभुज् · वैतनिक
मज़दूरी लेकर काम करने वाला (3.1.19) भरण्यभुज्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कर्मकर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्रमी । मजदुर ।
२. प्राचीन काल की एक जाति जो सेवा कर्म करती थी । आजकल इसे कमकर कहते हैं ।
३. गम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कर्म—कर mf(ई)n. doing work, a workman, a hired labourer, servant of any kind (who is not a slave, W.), mechanic, artisan, MBh.; BhP.; Pañcat. &c.
कर्म—कर m. N. of Yama, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (258,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मकर त्रि० कर्म करोति भृत्यः कृ--ट । वेतनेन कर्मकारके स्त्रियां ङीप् । “प्रोचुः प्राञ्जलयः स्त्रियः वयं कर्मकरी- स्तुभ्यम्” भाग० ३, २३, २६ । जसः स्थाने शस् आर्षः । ताच्छील्ये ट । २ दासे कर्मकरणशीले “चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ । लोके चरन्तौ मर्त्यानां कथं सोममिहार्हतः?” भा० व० १२४ अ० । “नाभुक्तवति नास्नाते नासंविष्टे च भर्त्तरि । न संविशामि ना- श्रामि सदा कर्मकरेष्वपि” भा० व० २३२ । स्त्रियां ङीप् । कृ--हिंसायां मन् कर्म हिंसां करोति हेत्वादौ ट । ३ यमे पु० मेदि० । सर्वप्राणिहिंसायां तस्याधिकृततया च तस्य तथात्वम् । ४ मूर्वालतायाम् स्त्री मेदि० । कर्मकरश्च दासभेदस्तस्य भेदकर्मादिकं मिता० नारदेनोक्तं यथा । “शुश्रूषकः प्रञ्चविधः शास्त्रे दृष्टोमनीषिभिः । चतुर्व्विधः [] कर्मकरस्तेषां दासास्त्रिपञ्चकाः । शिष्यान्तेवासिभृतकाश्चतु- थैस्त्वधिकर्मकृत् । एत कर्मकरा ज्ञेया दासास्तु गृहजादयः । सासान्यमस्वतन्त्रत्वमेषामाहुर्मनोषिणः । जातिकर्मकरस्तू- क्तोविशेषोवृत्तिरेव च । कर्मापि द्विविघं ज्ञेयमशुभं शुभमेव च । अंशुभं दासकर्म्मोक्तं शुभं कर्म्मकृतां स्मृतम् । गृह- द्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनम् । गुह्याङ्गस्पर्शनोच्छि- ष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनम् । अशुभङ्कर्भ विज्ञेयं शुभमन्यदतः पर” मिति--“तत्र शिष्योवेदविद्यार्थी । अन्तेवासी शिल्पा- दिषु । मूल्येन यः कर्म्म करोति स भृतकः । कर्म्मकुर्वता- मधिष्ठाता अधिकर्म्मकृत् । अशुचिस्थानम् उच्छिष्ट- प्रक्षेपणार्थं गर्तादिकम् । अवस्करः गृहमार्जितपां- श्वादिनिचयस्थानम् । उज्झनं त्यागः । भृतकश्चात्र त्रिविधः । तदुक्तम् “उत्तमस्त्वायुधीयोऽत्र मध्यमस्तु कृषी- वलः । अधमोभारवाही स्यादित्येवन्त्रिविधोभृतः” इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1725-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कर्म्मकरः, त्रि, (कर्म्म करोति मूल्येन । डु कृञ् करणे + “कर्म्मणि भृतौ” । ३ । २ । २२ । इति टः ।) मूल्यं गृहीत्वा कर्म्म- कारकः । मजुर ठिकाचाकर इत्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः । भृतकः २ भृतिभुक् ३ वैतनिकः ४ ॥ वेतनोपजीवी । तत्पर्य्यायः ॥ भरण्यभुक् २ । इत्य- मरः । ३ । १ । १९ ॥ कर्म्मण्यभुक् ३ । इति तट्टीका ॥ कर्म्मकर्त्तृमात्रञ्च ॥ (यथा, मिताक्षरायां नारदः । “शिष्यान्तेवासिभृतकाश्चतुर्थस्त्वधिकर्म्मकृत् । एते कर्म्मकरा ज्ञेयाः” ॥)
कर्म्मकरः, पुं, (कृञ् हिंसायां + मन् । कर्म्म हिंसां करोतीति । कृ + हेत्वादौ टः । यद्वा, जीवकृत- कर्म्माधिकृत्य करोति सुखदुःखयोर्व्यवस्थां निष्पा दयति नरकस्वर्गादिव्यवस्थां करोति वा । धर्म्मा- धर्म्मात्मकं कर्म्म समीक्ष्य सर्व्वान् शास्तीत्यर्थः । कर्म्मफलानुसारेण पापात्मनां दण्डप्रदानरूपहिं- सायामधिकारित्वात् अस्य तथात्वम् ।) यमः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-046-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कर्मकरकर्मकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कर्मकर 📚 ➤ भाड़े का मजदूर
संस्कृत: वेतनोपजीविः · पर्याय: भृतक, भृतिभुज्, वैतनिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कर्मकर 📚श्रमी । मजदुर🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कर्मकर
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर (२.१०.१५) — भृतक, भृतिभुज्, वैतनिक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬