🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:11:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भृतक
bhṛtaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर (2.10.15) भृतिभुज् · कर्मकर · वैतनिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भृतक संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह जो वेतन लेकर काम करता हो । नौकर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृतक mfn. brought, fetched (see द्राग्-भ्˚)
भृतक mfn. hired, receiving wages
भृतक m. a hired labourer, servant, Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (764,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भृतक a. [भृतं भरणं वेतनमुपजीवति कन्] Hired, paid. --कः A hired servant. --Comp. --अध्यापकः a hired teacher. --अध्यापित a. taught by a paid teacher. --(तः) a student who pays his teacher for his labour (= ‘a paying student’ of the modern days); Ms. 3. 156.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0824-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृतक त्रि० भृतं भरणं वेतनमुपजीवति कन् । वेतनोष- जीविनि अमरः “भृतकाध्यापको यस्तु नृतकाध्यापित- स्तथा” मनुः । भृतकभेदाः शुक्रनीतिसारे ४ स्य० उक्ता यथा “दश प्रोक्ताः पुरोधाद्या ब्राह्मणाः सर्व एव ते । अभावे क्षत्रिया योज्यास्तदभावे तथोरुजाः । नैव शूद्रास्तु संयोज्या गुणवन्तोऽपि पार्थिवैः । भागग्राही अत्रियस्तु साहसाधियतिश्च सः । ग्रामपो ब्राह्मणो योज्यः का- यस्थो लेखकस्तथा । शुक्लग्राही तृ वैश्यो हि प्रति- प्रतिहारश्च पादजः । सेनाधिपः क्षत्रियस्तु ब्राह्मण- स्तदभावतः । न वैश्यो न च वै शूद्रः कातरश्च कदा- चन । सेनापतिः शूर एव योज्यः सर्वासु जातिषु । भसङ्करचर्तुर्वर्णधर्मोऽयं चैव पावनः । यस्य वर्णस्य यो राजा स वर्णः सुखमेधते । नोपकृतं मन्यते स्य न तुष्यति मुसेवनैः । कथान्तरे न स्मरति शङ्कते प्रलप- त्यपि । क्षुभ्रस्तनोति मर्माणि तं नृपं भृतकस्त्यजेत्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4696,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भृतकः, पुं, (भ्रियते इति । भृ + कर्म्मणि क्तः । ततः स्वार्थे कन् । यद्वा, भृतेन वेतनेन उपजीव- तीति कन् ।) वेतनोपजीविकर्म्मकर्त्ता । तत्- पर्य्यायः । भृतिभुक् २ कर्म्मकरः ३ वैतनिकः ४ । इत्यमरः । २ । १० । १५ ॥ (यथा, मनौ । ३ । १५६ । “भृतकाध्यापको यश्च भृताध्यापितस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-541-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें