🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गमन
gamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गमन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ गमनीय, गम्य]
१. जाना । चलना । यात्रा करना ।
२. वैशेषिक दर्शन के अनुसार पाँच प्रकार के कर्मों में से एक । किसी वस्तु के क्रमशः एक स्थान से दूसरे स्थान को प्राप्त होने का कर्म । संभोग । मैथुन । जैसे,— वेश्यागमन ।
४. राह । रास्ता ।
५. सवारी आदि, जिनकी सहायता से यात्रा की जाय ।
६. प्राप्त करना । पहुँचना (को॰) । यौ॰—गमनागमन = आवागमन । आना जाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गमन n. going, moving, manner of going, Ragh.; Megh. &c. (ifc. f(आ). )
going to or approaching (with acc. or gen. [R. i, 3, 22] or प्रति or a local adverb or ifc.), KātyŚr.; MBh. &c.
going away, departure, decampment, setting out (for war or for an attack)
ifc. sexual intercourse (with a woman), PārGṛ. ii; R.; Suśr.
(with a man), Gaut.
ifc. undergoing, attaining, iv, 22; Mn. i, 117; R. v, 15, 48
footmarks (?), iii, 68, 50.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गमनं [गम्-ल्युट्] 1 Going, motion, gait; श्रोणीभारादलसगमना Me. 82; so गजेंद्रगमने Ś. Til. 7. --2 Going, motion. considered as one of the five karmans by the Vaiśeṣikas. --3 Approaching, going to. --4 March of an assailant. --5 Undergoing, suffering --6 Obtaining, attaining. --7 Cohabitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गमन न० गम--भावे ल्युट् । स्वाश्रयसंयोगविभागासम- वायिकारणे १ क्रियाभेदे “प्रसारणञ्च गमनं कर्म्मान्येतानि पञ्च च” “भ्रमणं रेचनं स्यन्दनोर्द्धज्ज्वलनमेव च । ति- र्य्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते” भाषा० । उत्क्षेपण- शब्दे १०८६ पृ० विवृतिः । २ जिगीषोः प्रयाणे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2533,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गमनं, क्ली, (गम्यते जिगीषुणा इति । गम् + भावे ल्युट् ।) जिगीषोः प्रयाणम् । कुच् इति पारस्य भाषा । तत्पर्य्यायः । यात्रा २ व्रज्या ३ अभिनिर्याणम् ४ प्रस्थानम् ५ । गमः ६ । इत्य- मरः । २ । ८ । १५ ॥ प्रयाणम् ७ प्रस्थितिः ८ यानम् ९ प्राणनम् १० । इति शब्दरत्नावली ॥ पादविहरणम् । (यथा, रामायणे । ३ । १३ । ११ । “न च मे रोचते वीर ! गमनं दण्डकं प्रति ॥”) तत्तु पञ्चविधकर्म्मान्तर्गतकर्म्मविशेषः । (यथा, भाषापरिच्छेदे । ६ । “उत्क्षेपणं ततोऽवक्षेपणमाकुञ्चनं तथा । प्रसारणञ्च गमनं कर्म्माण्येतानि पञ्च च ॥”) तस्य भेदाः । यथा, भ्रमणम् १ रेचनम् २ स्यन्दनम् ३ ऊर्द्ध्वज्वलनम् ४ तिर्य्यग्गमनम् ५ । इति च भाषापरिच्छेदे ७ । (उपभोगः । यदुक्तं तिथितत्वे । [] “अगम्यागमनाच्चैव अभक्षस्य च भक्षणात् । मुच्यते सर्व्वपापेभ्यः पञ्चवक्त्रस्य धारणात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-306-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गमन" आता है (59)
अय गमन । जाना । गतिचाल गति । गमन । चलने की क्रिया । जैसे— इस गाड़ी की चाल बहुत धीमी हैपेल जाना । गमनसंचर गमन । चलनासर्ग गमन । गति । चलना या बढ़नाद्राव गमनसंचार गमन । चलनाप्रयाण गमन । प्रस्थान । जाना । यात्रा । कूच । रवानगीप्रसर्पण प्रसरण । गमन । जानाप्रस्थान गमन । यात्रा । रवानगीवस्क जाना । चलना । गमनद्रवण गमन । गति । दौड़गतक गमन । गति । जानागतिक गति । गमनव्रजन चलना । जाना । गमनसंचरण संचार करने की क्रिया । चलना । गमनउच्चलन गमन । रवाना होना । जानाप्रसर्प गमनसंप्रयाण गमन । प्रयाणसरिमा सति । गमनविनिर्याण गमन । प्रस्थानपयान गमन । जाना । यात्रा । रवानगीबिदा प्रस्थान । गमन । रवानगी । रुखसतरफ्त प्रस्थान । जाना । गमन । रवानगीसृता गमन । पलायनचरणचार गमन । गति । चलनापदाचार पैर रखना । पदसंचार । गमनप्रस्थावा पु संज्ञा पुं॰ चलना । गमनगम राह । मार्ग । रास्तासर बड़ा जलाशय । ताल । तालाबइति अव्य समाप्तिसूचक अव्ययगान गाने की क्रिया । संगीत । गाना । यौ॰—गानाविद्या = संगीत कलायान गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयानरमण आनंदोत्पादक क्रिया । विलास । क्रिड़ा । कोलिइष्म इच्छुकचालन चलाने की क्रिया । परिचालनव्रज दे॰ 'व्रज' । यौ॰— ब्रजनाथ । ब्रजभाषा । ब्रदमंड़ल । ब्रजराज । ब्रजलाला=…सृति मार्ग । रास्ताअर्दन पीड़न । दलन । हिंसाधोरित आघात करना । चोट पहुँचानाभ्रेष नाशवींखा नृत्य । नाचसंक्रमण संप्रहार परस्पर चोट करनाईरण विक्षुब्ध करनेवाला । उत्तेजित करनेवालाप्रेति मरण । मरनाजिहान पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ संसार । जहानव्राज कुत्तासर्जू वणिक् । व्यापारीनिर्गम निकास । निकलने का मार्गव्यपगम बीतना । व्यतीत होनाव्यपाय अंत । लोप । समाप्तिप्रयाणक यात्रा । प्रस्थान । प्रयाणविष्कंद तितर बितर होना । बिखरनानिर्याति मुक्ति । निर्याणविप्रयाण भागना । पलायनजवाई वह धन जो जाने के उपलक्ष में दिया जायपायान पु संज्ञा पुं॰मार्च अँगरेजी तीसरा मास जो प्रायः फागुन में पड़ता है । फरवरी के बाद और अप्रै…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें