🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:17:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संक्रमण
saṃkramaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संक्रमण संज्ञा पुं॰, [सं॰ सङ्क्रमण]
१. गमन । चलना ।
२. अतिक्रमण ।
३. सूर्य का एक राशि से निकलकर दूसरी राशी में प्रवेश करना ।
४. घूमना । फिरना । पर्यटन ।
५. मिलन । संयोग (को॰) ।
६. एक अवस्था से दूसरी अवस्था में प्रवेश ।
७. सूर्य के उत्तरायण होने का दिन (को॰) ।
८. परलोक यात्रा । मृत्यु (को॰) ।
९. संगमन । सहमति (को॰) ।
१०. मार्ग (को॰) ।
११. हस्तांतरण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-˚क्रमण n. going or meeting together, union with, entrance into, transference to (loc. dat., or comp.), ĀśvŚr.; Hariv. &c.
entrance appearance, commencement (esp. of old age), Hariv.
the sun's passage from one sign of the zodiac to another (also रवि or सूर्य-स्˚), Jyot.
the day on which the sun's progress north of the equator begins, MW.
passage into another world, decease death, MBh.; R.
a means of crossing, ŚBr.
(in alg.) concurrence (said to be a general designation of a partic. class of problems), Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1127,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संक्रमणं 1 Concurrence. --2 Transition, progress, passing from one point to another. --3 Passage. --4 The sun's passage from one zodiacal sign to another. --5 The day on which the summer solstice begins.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1078-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्क्रमण न० सम् + क्रम--ल्युट् । १ सङ्क्रान्तौ २ रव्यादीनां राश्यन्तरगमने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5195,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्क्रमणं, क्ली, (सं + क्रम + ल्युट् ।) गमनम् । सूर्य्यस्य राश्यन्तरप्रवेशः । यथा । कालकौमुद्यां जावालिः । “पूर्णे चेदर्द्धरात्रे तु रविसङ्क्रमणं भवेत् । प्राहुर्दिनद्वयं पुण्यं त्यक्त्वा मकरकर्क्कटौ ॥” देवीपुराणे । “रविसङ्क्रमणे पुण्ये न स्नानायात् यस्तुमानवः । सप्तजन्म भवेत् कुष्ठी दरिद्रश्चोपजायते ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (प्रापणम् । यथा, हरिवंशे । ३२ । १६ । “अत्रैवोदाहरन्तीमं भरद्धाजस्य धीमतः । धर्म्मसङ्क्रमणञ्चापि मरुद्भिर्भरताय वै ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-213-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संक्रमण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें