🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:34:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संक्रम
saṃkrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दुर्गम स्थान पर जाने का मार्ग (पुल) (3.2.25) दुर्गसंचर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संक्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्कम]
१. कष्ट या कठिनतापूर्वक बढ़ने की क्रिया । संप्रवेश ।
२. पुल आदि बनाकर किसी स्थान में प्रवेश करना ।
३. पुल । सेतु ।
४. प्राप्ति ।
५. संक्रमण । संक्रांति ।
६. साथ गमन करना । साथ जाना (को॰) ।
७. गमन । गति (को॰) ।
८. भ्रमण । संचलन (को॰) ।
९. दुर्गम रास्ता । तंग राह (को॰) ।
१०. उल्कापात । तारा टूटना (को॰) ।
११. विभिन्न राशियों में आकाशीय पिंड वा ग्रहों के संचरण की कक्षा या मार्ग (को॰) ।
१२. सोपान । सीढी (को॰) ।
१३. किसी लक्ष्य को प्राप्त करने का साधन या मार्ग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-क्रम m. going or coming together, VS.
progress, course, (esp.) transition, passage or transference to (loc.), Kusum.
the passage of the sun or a planet through the zodiacal signs, Yājñ.; VarBṛS. &c.
the falling or shooting of stars, Mṛcch.
the meeting of two words in the Krama text (caused by omitting those between), VPrāt.
a bridge or steps leading down to water, Mn.; MBh. &c.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
of a king of the Vidyā-dharas (the son of Vasu), Kathās.
सं-क्रम m. or n. (?) a particular high number, Buddh.
सं-क्रम m. n. difficult passage or progress (as over rocks or torrents or inaccessible passes), L.
a means or vehicle for effecting a difficult passage or of obtaining any object, Daś.
सं-क्रम n. du. (with इन्द्रस्य or वसिष्ठस्य) N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1127,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संक्रमः 1 Concurrence, going together. --2 Transition, traversing, transfer, progress. --3 The passage of a planetary body through the zodiacal signs. --4 Moving, travelling. --मः --मं 1 A difficult or narrow passage. --2 A causeway, bridge; नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत् Mb. --3 A medium or means of attaining any object; तामेव संक्रमीकृत्य Dk.; सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः Pt. 4. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1078-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्क्र(क्रा)म पु० सङ्क्रामत्यनेन सम् + क्रम--घञ् वा वृद्धिः । १ जलबन्धनस्थाने (साँको) अमरः “आत्मानं सङ्क्रमं कृत्वेति” स्मृतिः । भावे घञ् । २ रव्यादेः राश्यन्तरसञ्चारे धरणिः । “त्रुटेः सहस्रभागो यः स- कालो रविसंक्रमः” ति० त० । ३ एकत्रस्थितवस्तुनः तत् स्थानत्यागेनान्यत्रगमने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5195,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्क्रमः, पुं, क्ली, दुर्गसञ्चरः । साँको इति भाषा । इत्यमरः ॥ संक्रामति अनेन संक्रम्यते असौ वा संक्रमः । घञ् । दुर्गं सेत्वादि सञ्च- रत्यनेन दुर्गसञ्चरः करणे अल् । सञ्चरो निर्ग- मोऽम्बुपथः । इति रत्नकोषः । इति भरतः ॥ (यथा, मनुः । ९ । २८५ । “संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानाञ्च भेदकः । प्रतिकुर्य्याच्च तत्सर्व्वं पञ्च दद्यात् शतानि च ॥”)
सङ्क्रमः, पुं, (सं + क्रम + घञ् ।) क्रमणम् । सम्यग्राशिसञ्चारवस्तु । इति धरणिः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १२ । ४८ । “दिनक्षयेव्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥”) रविसंक्रमकालो यथा, -- “त्रुटेः सहस्रभागो यः स कालो रविसङ्- क्रमः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-213-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें