🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:43:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संक्रम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संक्रम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संक्रम

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: going or coming together, VS.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संक्रम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संक्रम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंक्रमःसंक्रमौसंक्रमाः
द्वितीयासंक्रमम्संक्रमौसंक्रमान्
तृतीयासंक्रमेणसंक्रमाभ्याम्संक्रमैः
चतुर्थीसंक्रमायसंक्रमाभ्याम्संक्रमेभ्यः
पञ्चमीसंक्रमात् / संक्रमाद्संक्रमाभ्याम्संक्रमेभ्यः
षष्ठीसंक्रमस्यसंक्रमयोःसंक्रमाणाम्
सप्तमीसंक्रमेसंक्रमयोःसंक्रमेषु
सम्बोधनहे संक्रमहे संक्रमौहे संक्रमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संक्रम
संक्रम
saṃkrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दुर्गम स्थान पर जाने का मार्ग (पुल) (3.2.25) दुर्गसंचर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संक्रम संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्कम]
१. कष्ट या कठिनतापूर्वक बढ़ने की क्रिया । संप्रवेश ।
२. पुल आदि बनाकर किसी स्थान में प्रवेश करना ।
३. पुल । सेतु ।
४. प्राप्ति ।
५. संक्रमण । संक्रांति ।
६. साथ गमन करना । साथ जाना (को॰) ।
७. गमन । गति (को॰) ।
८. भ्रमण । संचलन (को॰) ।
९. दुर्गम रास्ता । तंग राह (को॰) ।
१०. उल्कापात । तारा टूटना (को॰) ।
११. विभिन्न राशियों में आकाशीय पिंड वा ग्रहों के संचरण की कक्षा या मार्ग (को॰) ।
१२. सोपान । सीढी (को॰) ।
१३. किसी लक्ष्य को प्राप्त करने का साधन या मार्ग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-क्रम m. going or coming together, VS.
progress, course, (esp.) transition, passage or transference to (loc.), Kusum.
the passage of the sun or a planet through the zodiacal signs, Yājñ.; VarBṛS. &c.
the falling or shooting of stars, Mṛcch.
the meeting of two words in the Krama text (caused by omitting those between), VPrāt.
a bridge or steps leading down to water, Mn.; MBh. &c.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
of a king of the Vidyā-dharas (the son of Vasu), Kathās.
सं-क्रम m. or n. (?) a particular high number, Buddh.
सं-क्रम m. n. difficult passage or progress (as over rocks or torrents or inaccessible passes), L.
a means or vehicle for effecting a difficult passage or of obtaining any object, Daś.
सं-क्रम n. du. (with इन्द्रस्य or वसिष्ठस्य) N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1127,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संक्रमः 1 Concurrence, going together. --2 Transition, traversing, transfer, progress. --3 The passage of a planetary body through the zodiacal signs. --4 Moving, travelling. --मः --मं 1 A difficult or narrow passage. --2 A causeway, bridge; नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत् Mb. --3 A medium or means of attaining any object; तामेव संक्रमीकृत्य Dk.; सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः Pt. 4. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1078-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्क्र(क्रा)म पु० सङ्क्रामत्यनेन सम् + क्रम--घञ् वा वृद्धिः । १ जलबन्धनस्थाने (साँको) अमरः “आत्मानं सङ्क्रमं कृत्वेति” स्मृतिः । भावे घञ् । २ रव्यादेः राश्यन्तरसञ्चारे धरणिः । “त्रुटेः सहस्रभागो यः स- कालो रविसंक्रमः” ति० त० । ३ एकत्रस्थितवस्तुनः तत् स्थानत्यागेनान्यत्रगमने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5195,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्क्रमः, पुं, क्ली, दुर्गसञ्चरः । साँको इति भाषा । इत्यमरः ॥ संक्रामति अनेन संक्रम्यते असौ वा संक्रमः । घञ् । दुर्गं सेत्वादि सञ्च- रत्यनेन दुर्गसञ्चरः करणे अल् । सञ्चरो निर्ग- मोऽम्बुपथः । इति रत्नकोषः । इति भरतः ॥ (यथा, मनुः । ९ । २८५ । “संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानाञ्च भेदकः । प्रतिकुर्य्याच्च तत्सर्व्वं पञ्च दद्यात् शतानि च ॥”)
सङ्क्रमः, पुं, (सं + क्रम + घञ् ।) क्रमणम् । सम्यग्राशिसञ्चारवस्तु । इति धरणिः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १२ । ४८ । “दिनक्षयेव्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥”) रविसंक्रमकालो यथा, -- “त्रुटेः सहस्रभागो यः स कालो रविसङ्- क्रमः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-213-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संक्रमसंक्रम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संक्रम 📚 ➤ कष्ट या कठिनतापूर्वक बढ़ने की क्रिया । संप्रवेश उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): going or coming together, VS.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संक्रम 📚कष्ट या कठिनतापूर्वक बढ़ने की क्रिया । संप्रवेश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
संक्रम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬