🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्रज
vraja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्रज संज्ञा पुं॰ [सं॰ ब्रज] दे॰ व्रज । यौ॰— ब्रजनाथ । ब्रजभाषा । ब्रदमंड़ल । ब्रजराज । ब्रजलाला= दे॰ व्रज शब्द॰ के क्रम में ।
व्रज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जाना या चलना । व्रजन । गमन ।
२. समुह । झुड़ ।
३. मथुरा और वृदावन के आसपास का प्रांत जो भगवान् श्रीकृष्ण का लीलाक्षेत्र है और जौ इसी कारण बहुत पवित्र माना जाता है । पुराणों आदि के अनुसार मथुरा से चारों ओर८४-८४कोस तक की भूमि ब्रजभूमि कही गई है; और इसकी पदक्षिणा का बहुत अधिक माहात्म्य कहा गया है ।
४. अहीरों का टोला य़ा बाड़ा । उ॰— नयननि को फल लेति निराख खरा मृग सुरभी व्रजवधु अहीर ।— तुलसी (शब्द॰) ।
५. गोष्ठ । गोकुल । गोशाला (को॰) ।
६. आवास । विश्राम करने की जगह (को॰) ।
७. पथ । सड़क । मार्ग (को॰) ।
८. बादल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. व्रज m. (for 2. See p. 1042, col. 1) a way, road, L.
व्रज n. wandering, roaming, W.
2. व्रज m. (n. only, RV. v, 6, 7; ifc. f(आ). ; fr. √ वृज्) a fold, stall, cow-pen, cattle-shed, enclosure or station of herdsmen, RV. &c. &c.
व्रज m. N. of the district around Agra and Mathurā (the abode of Nanda, of Kṛṣṇa's foster-father, and scene of Kṛṣṇa's juvenile adventures; commonly called Braj; cf. वृजि), Inscr.
a herd, flock, swarm, troop, host, multitude, MBh.; Kāv. &c. (संग्रामः सव्रजः ‘a fight with many’, MārkP.; व्रजो गिरिमयः, prob. = गिरि-व्रज, q.v., Hariv.)
a cloud (= मेघ), Naigh. i, 10
N. of a son of Havir-dhāna, Hariv.; VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रजः [व्रज्-घञर्थे क] 1 A multitude, collection, flock, group; नेत्रव्रजाः पौरजनस्य तास्मिन् विहाय सर्वान्नृपतीन्निपेतुः R. 6. 7; 7. 60; Śi. 6. 6, 14. 33. --2 A station of cowherds. --3 A cow-pen, cow-shed; Śi. 2. 64. [] --4 An abode, a resting-place. --5 A road. --6 A cloud. --7 N. of a district near Mathurā. --जं Wandering, going. --Comp. --अंगना, --युवतिः f. a woman of Vraja, a cowherdess; Bv. 2. 165. --अजिरं a cow-pen. --किशोरः, --नाथः, --मोहनः, --वरः, --वल्लभः epithets of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रज गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । व्रजति अव्राजीत् ।
व्रज संस्कारे गतौ च चु० उ० सक० सेट् । ब्राजयति ते अविव्रजत् ।
व्रज पु० व्रज--घञर्थे क । १ समूहे अमरः । २ गोष्ठे ३ पथि मेदि० मथुरासमीपस्थे देशभेदे च मात्स्ये “व्रजमण्डलभूगोलं शेषनागफणाम्बरम् । कुमादाख्यं महाश्रेष्ठं सर्वेषां मध्यसंस्थितम् । तस्यो- परिस्थितं लोकं सर्वस्थानं महाफलम् । कृष्णलीला विहारार्थमुच्चस्थानविराजितम् । चतुरष्टक ८४ क्रोशेन प- रिपूर्णविराजितम् । अस्य प्रदक्षिणां कुर्वन् धनधान्यसुखं लभेत् । दानार्च्चावासतो लोको विष्णुलोकमवाप्नु- यात् । आवसन् म्रियते चेत्तु पुनर्जन्म न विद्यते । पुण्यं लक्षगुणं लब्ध्वा कृतेऽस्मिन् व्रजमण्डले । कृष्णेन नि- र्मितास्तीर्थाः सार्द्धद्वयसहस्रकाः” । तत्रादौ वनोपवन प्रतिवनाधिवनान्यष्टचत्वाविंशत् तानि चतुरष्टक्रोशपरि- माणस्थितानि चतुर्भागशोऽभ्यन्तरस्थितानि क्रमश आह । [] पाद्मे “वनानि द्वादशान्याहुर्यमुनोत्तरदक्षिणे । महावनं १ महाश्रेष्ठं वरं काम्यवनं २ शुभम् । कोकिलाख्यं तृतीयञ्च ३ तुर्य्यं तालवनं ४ तथा । पञ्चमं कुमुदाख्यञ्च ५ षष्ठं भाण्डीरसंज्ञकम् ६ । नाम्ना छत्रवनं ७ श्रेष्ठं स प्तमं परिकीर्त्तितम् । अष्टमं खदिरं ८ प्रोक्तं नवमं लीहजं वनम् ९ । नाम्ना भद्रवर्न १० श्रेष्ठं दशमं बहु- पुण्यदम् । एकादशं समाख्यातं बहुलावनसंज्ञकम् ११ । नाम्ना विल्ववनं १२ श्रेष्ठं द्वादशं कामनाप्रदम् । इति द्वादशसंज्ञानि वनानि शुभदानि च” । द्वादशोपवना- न्याह नाराहे “आदौ ब्रह्मवनं १ नाम द्वितीयं त्वप्स० रोवनम् २ । तृतीयं विह्वलं ३ नाम कदम्बाख्यं ४ चतु- र्थकम् । नाम्ना स्वर्णवनं ५ श्रेष्ठं पञ्चमं परिकीर्त्ति- तम् । सुरभीवननामा ६ पि षष्ठमाह्लादवर्द्धनम् । श्रेष्ठं प्रेमवनं ७ नाम सप्तमं शुभदं नृणाम् । मयूरवन नामा ८ पि चाष्टमं परिकीर्त्तितम् । मानेङ्गितवनं ९ श्रेष्ठं नवमं मानबर्द्धनम् । शेषशायिवनं १० श्रेष्ठं दशमं पापनाशनम् । एकादशं समाख्यातं नारदाख्यं ११ शुभोदितम् । द्वादशं परमानन्दवनं १२ सर्वार्थदायकम् । इति द्वादशसंज्ञानि वनान्युपवनानि च” । द्वादशप्रतिव- नानि भविष्ये “आदौ रङ्गवनं १ श्रेष्ठं पुरसंज्ञाविरा- जितम् । वार्त्तावनं २ द्वितीयञ्च २ करहाटं ३ तृतीयकम् । चतुर्थं काम्यनामापि ४ वनं कामप्रदं नृणाम् । वनमञ्जन- नामापि ५ पञ्चमं स्त्रीशुभप्रदम् । नाम्ना कर्णवनं ६ श्रेष्ठं षष्ठं स्वप्नवरप्रदम् । कृष्णाक्षिपलकं ७ नाम वनं सप्तस- मीरितम् । नन्दप्रेक्षणकृष्णाख्यं वनं नन्दन ८ मष्टमम् । वनमिन्द्रवनं ९ नाम नवमं कृष्णपूजितम् । शिक्षावनं १० शुभं प्रोक्तं दशमं नन्दभासितम् । चन्द्राबलीवनं ११ श्रेष्ठमेकादशमुदाहृतम् । नाम्ना लोहवनं १२ श्रेष्ठं द्वादशं शुभदं नृणाम् । इति प्रतिवनान्याहुर्मार्गे वामे च दक्षिणे । इति द्वादशसंज्ञास्ते देवावासफल- प्रष्टाः” । द्वादशाधिवनान्याह विष्णुपु० “मथुरा १ प्रयमं नाम राधाकुण्डं २ द्वितीयकम् । नन्दग्राम ३ स्तृतीयश्च गूढस्थानं ४ चतुर्थकम् । पञ्चमं ललिताग्रामं ५ वृषभानुपुर ६ ञ्च षट् । सप्तमं गोकुलं स्थान ७ मष्टमं बलदेवकम् ८ । गोव- र्द्धनवनं ९ श्रेष्ठं नवमं कामनाप्रदम् । वनं जाववटं १० नाम दशमं परिकीर्त्तितम् । मुख्यं वृन्दावनं ११ श्रेष्ठमे- कादशं प्रकीर्त्तितम । सङ्केतवटकं १२ स्थानं वनं द्वादशं कीर्त्तितम् । इति द्वादशसज्ञानि वनान्यधिवनानि च । [] वनानामधिपाः प्रोक्ता व्रजमण्डलमध्यगाः । एषां नैव विलोकेन वनयात्रा च निष्फला एषाञ्च दर्शनेनैव वनयात्रा धुभप्रदा । आदौ लोलां यदा पश्येद्वनयात्रां ततश्चरेत् । सर्वान् कामानवाप्नोति विष्णुलोकमवाप्नु- यात् । सर्वत्र विजयी भूयाद्वनयात्राप्रभावतः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4990,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्रज" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें