🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शोक
śoka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शोक संज्ञा पुं॰ [सं॰] इष्ट के नाश और अनिष्ट की प्रप्ति से उत्पन्न मनोविकार । किसी प्रिय व्यक्ति के अभाव या पीड़ा आदि से अथवा दुःखदायी घटना से उत्पन्न क्षोभ । रंज । गम । विशेष—साहित्य में 'शोक' नौ स्थायी भावों में से एक है और करुण रस का मूल है । पुराणों में 'शोक' मृत्यु का पुत्र कहा गया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोक &c. See p. 1091, col. 1.
शोक mfn. (√ शुच्) burning, hot, AV.
शोक m. (ifc. f(आ). ) flame, glow, heat, RV.; AV.; ŚBr.
sorrow, affliction, anguish, pain, trouble, grief for (gen. or comp.), RV. &c. &c.
Sorrow personified (as a son of Death or of Droṇa and Abhimati), Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1081,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोकः [शुच्-घञ्] Sorrow, grief, distress, affliction, lamentation, wailing, deep anguish; श्लाकत्वमापद्यत यस्य शोकः R. 14. 70. --Comp. --अग्निः, --अनलः the fire of grief. --अपनोदः removal of grief. --अभिभूत. --आकुल, --आविष्ट, --उपहत, --विह्वल a. afflicted or agonized by grief. --अरिः the Kadamba tree. --कर्षित a. afflicted or agonized with grief. --चर्वा indulgence in grief. --नाशः the Aśoka tree. --परायण, --लासक a. engrossed in grief, wholly given up to grief. --विकल a. overwhelmed with grief. --स्थानं any cause of sorrow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोक पु० शुच--घञ् । इष्टवियोगजाते दुःखानुगुणे चित्त- वृत्तिभेदे अमरः । ल्युट् शोचनमप्यत्र न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5142,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोकः, पुं, शुच + घञ् ।) चित्तविकलता । इष्टवियोगानुचिन्तनम् । इति नागोजीभट्टः ॥ बन्ध्वादिवियोगजनिता मनःपीडा । इति भाव- प्रकाशः ॥ तत्पर्य्यायः । मन्युः २ शुक् ३ । इत्य- मरः ॥ शुचा ४ निशमः ५ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ शोचनम् ६ खेदः ७ । इति हेमचन्द्रः ॥ तन्निवारणहेतुर्यथा, -- “भरतं पतितं दीनं शोचन्तं सुभृशं तदा । शोचमानं वशिष्ठस्तु वारयामास हेतुभिः ॥ शोचमानस्तु सस्नेहा बान्धवाः सुहृदस्तथा । पातयन्ति गतं स्वर्गादश्रुपातेन राघव ॥ भूरिद्युम्नो गतः स्वर्गं पुण्येन पतितः पुनः । शोचितो बन्धुवर्गश्च मृतस्ने हं परित्यज ॥” इति वह्निपुराणम् ॥ अपि च । अथ शोकापनोदनम् । याज्ञवल्क्यः ॥ “कृतोदकान् समुत्तीर्णान् मृदुशाद्वलसंस्थि- तान् । स्नातानपनुदेयुस्तानितिहासैः पुरातनैः ॥ मानुष्ये कदलीस्तम्भे निःसारे सारमार्गणम् । यः करोति स संमूढो जलवुद्वुदसन्निभे ॥ पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः । कर्म्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिवेदना ॥ गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च । फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति ॥ श्ले ष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः । अतो न रोदितव्यहि क्रियाकार्य्या विधानतः ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ [] अन्यच्च । श्रीभगवानुवाच । “अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्य्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्नुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्य्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्व्वस्य भारत । तस्मात् सर्व्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् २ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-139-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शोक" आता है (42)
आह अव्य़॰ पीड़ा, शोक, दु:ख,खेद और ग्लानिसूचक अव्ययहा शोक, दुःख, पीड़ा या निराशासूचक शब्दशुचा शोक । दुःख । रंजशोचन शोक करना । रंज करनाअनुशोक शोक । पश्चात्ताप । खेदविसूरित पश्चात्ताप । व्यथा । शोकविसूरण दुःख । रंज । शोकसोमरोग स्त्रियों का एक रोग । विशेष—इस रोग में वैद्यक के अनुसार अति मैतुन, शोक…विरुदित रुदन । रोना । शोक, संताप करनाशोच दुःख । रंज । शोक । अफसोसक्षेद शोकअसंज्वर क्रोध, शोक, द्वेष, रोग, आदि विकारों से रहितचित्तखेद शोक । दु:खसोग शोक । दुःख । रंजहसरत रंज । अफसोस । शोकअफसोस शोक । रंजअजादारी शोक । मातमअनुशोचना दु:ख । शोक । खेद । चिंतामन्युमान शोक, क्रोध, दीनता या अहंकार से युक्तदाह जलाने की क्रिया या भाव । भस्मीकरणदैन दीन होने का भाव । दीनताकरुण वह मनोविकार या दुःख जो दुसरों के दुःएख के ज्ञान से उत्पन्न होता है और …हृदय छाती के भीतर बाईं ओर स्थित मांसकोश या थैली के आकार का एक भीतरी अवयव जि…क्षोम विचलिता । खलबलीप्रदर स्त्रियों का एक रोग जिसमें उनके गर्भाशय से सफेद या लाल रंग का लसदार पा…उत्ताप गर्मी । तपनम्लानि मलिनता । कांतिक्षयवैराग्य मन की वह वृत्ति जिसके अनुसार संसार की विषयवासना तुच्छ प्रतीत होती है औ…स्यमंतक पुराणोक्त एक प्रसिद्ध मणि । विशेष—भागवत पुराण में इस मणि की कथा इस प्र…आध्यात्मिक आत्म संबंधीध्वजभंग एक रोग जिसमें पुरूष की स्त्रीसंभोग की शक्ति नहीं रह जाती । कलीबता । नप…हृद्रोग कुंभ राशिस्नेहवस्ति वैद्यक के अनुसार दो प्रकार की वस्ति या पिचकारी देने की क्रियाओं में से…परिदाह अत्यंत दाह या जलनवैक्लव व्याकुलता । घबराहट । अस्तव्यस्ततारंज दुःख । खेदहृल्लेखा उत्सुकता । औत्सुक्य । उत्कंठासोच सोचने की क्रिया या भाव । जैसे,— तुम अच्छी तरह सोच लो कि तुम्हारे इस का…चेहरा शरीर का वह ऊपरी गोल और अगला भाग जिसमें मुँह, आँख, माथा, नाक आदि सम्मिल…बुखार वाष्प । भापवैचिञ्य विचित्र होने का भाव । विचित्रता । विलक्षणताहुलहुला विलक्षण बात । अद्भुत बात
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें