🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:46:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सोमरोग
somaroga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सोमरोग संज्ञा पुं॰ [सं॰] स्त्रियों का एक रोग । विशेष—इस रोग में वैद्यक के अनुसार अति मैतुन, शोक, परिश्रम आदि कारणों से शरीरस्थ जलीय धातु क्षुब्ध होकर योनि मार्ग से निकलने लगती है । यह पदार्थ श्वेत वर्म, स्वच्छ और गंधरहित होता है । इसमें कोई वेदना नहीं होती, पर वेग इतना प्रबल होता है कि सहा नहीं जाता । रोगिणी अत्यंत कृश और दुर्बल हो जाती है । रंग पीला पड़ जाता है । शरीर शिथिल और अकर्मण्य हो जाता है । सिर में दर्द हुआ करता है । गला और तालू सूखा रहता है । प्यास बहुत लगती है । खाना पीना नहीं रुचता और मूर्छा आने लगती है । यह रोग पुरुषों के बहुमूत्र रोग के सदृश होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सोम—रोग m. diabetes or a similar disease, Nid.; ŚārṅgS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1250,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सोमरोगः, पुं, स्त्रीरोगविशेषः । यथा, -- अथ सोमरोगाधिकारः । तत्र सोमरोगस्य निदानपूर्व्विकां सम्प्राप्तिमाह । “स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोकाच्चापि श्रमादपि । अतिसारकयोगाद्वा गरयोगात्तथैव च ॥ आपः सर्व्वशरीरस्थाः क्षुभ्यन्ति प्रस्रवन्ति च । तस्यास्ताः प्रच्युताः स्थानान्मूत्रमार्गं व्रजन्ति हि ॥” अथ तस्य लक्षणमाह । “प्रसन्ना विमला शीता निर्गन्धा नीरुजः सिताः । स्रवन्ति चातिमात्रं ताः सा न शक्नोति दुर्ब्बला ॥ वेगं धारयितुं तासां न विन्दति मुखं क्वचित् । शिरःशिथिलता तस्या मुखं तालु च शुष्यति ॥ मूर्च्छा जृम्भा प्रलापश्च त्वग्रूक्षा चातिमात्रतः ॥ भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च न तृप्तिं लभते सदा ॥ सन्धारणाच्छरीरस्य ता आपः सोमसंज्ञिताः । ततः सोमक्षयात् स्त्रीणां सोमरोगे इति स्मृताः” अथ सोमरोगस्य चिकित्सा । “कदलीनां फलं पक्वं धात्रीफलरसं मधु । शर्क्करासहितं खादेत् सोमधारणमुत्तमम् ॥ १ ॥ माषचूर्णं समधुकं विदारीं मधुशर्क्कराम् । पयसा पाययेत् प्रातः सोमधारणमुत्तमम् ॥ २ ॥ ॥ स एव सरुजः सोमः स्रवेन्मूत्रेण चेन्मुहुः । तत्रै लापत्रचूर्णेन पाययेत्तरुणीं सुराम् ॥ ३ ॥ जलेनामलकीबीजकल्कं समधुशर्क्करम् । पिबेद्दिनत्रयेणैव श्वेतप्रदरनाशनम् ॥ ४ ॥ तक्रोदनाहाररता संपिबेन्नागकेशरम् । त्र्यहं तक्रेण संपिष्टं श्वे तप्रदरनाशनम् ॥” * ॥ तत्रैव मूत्रातीसारस्य लक्षणं चिकित्साञ्चाह । “सोमरोगे चिरं जाते यदा मूत्रमतिस्रवेत् । मूत्रातिसारं तं प्राहुर्बलविध्वंसनं परम् ॥ तालकन्दञ्च खर्ज्जूरं मधुकञ्च विदारिकाम् । सितामधुयुतां खादेत् मूत्रातीसारनाशनम् ॥ १ चक्रमर्द्द कमूलन्तु संपिष्टं तण्डुलाम्बुना । प्रभातसमये पीतं जलप्रदरनाशनम् ॥” २ ॥ इति सोमरोगे मूत्रातिसाराधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥ (तथाचास्य चिकित्सोपयोगि- वटिकौषधं यथा, -- “कर्षं जारितलौहञ्च तदर्द्धं रसगन्धकम् । एलापत्रं निशायुग्मं जम्बुवीरणगोक्षुरम् ॥ विडङ्गं जीरकं पाठा धात्रीदाडिमटङ्कणम् । चन्दनं गुग्गुलुं लोध्रशालार्ज्जुनरसाञ्जनम् ॥ छागीदुग्धेन वटिकां कारयेद्दशरक्तिकाम् । निर्म्मितो नित्यनाथेन सोमनाथरसस्त्वयम् ॥ सोमरोगं बहुविधं प्रदरं हन्ति दुर्ज्जयम् । योनिशूलं मेढ्रशूलं सर्व्वजं चिरकालजम् । बहुमूत्रं विशेषेण दुर्ज्जयं हन्त्यसंशयः ॥” इति सोमनाथरसः ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे सोमरोगाधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-419-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें