🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:05:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आह
āha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आह १ अव्य़॰ [सं॰ अहह] पीड़ा, शोक, दु:ख,खेद और ग्लानिसूचक अव्यय । उ॰—पीड़ा ।-आह ! । बड़ाभारी काँटा पैर में धँसा । दु:ख शोक-आह ! । अन्न के बिन्ना उसकी क्या दशा हो रही है । थोड़ा क्रोध खेद—आह ! । तुमने तो हमें हैरान कर डाला ।
आह २ संज्ञा स्त्री॰ कराहना । दु:ख या क्लेशसुचक शब्द । ठंढी साँस । उसास । उ॰—तुलसी आह गरीब की, हरि सों सही न जाय । मुई खाल की फूँक सों, लोह भसम होइ जाय । —तुलसी (शब्द॰) । मुहा॰— आह करना = हाय करना । कलपना । ठंढी साँस लेना । उ॰—(क) आह करों तो जग जले, जंगल भी जल जाय । पापी जियरा ना जले , जिसमें आह समाय । (शब्द॰) । (ख) भरथरि बिछुरी पिंगला आह करत जिउ दीन्ह । —जायसी ग्रं॰ पृ॰ २७२ । आह खींचना = ठंढ़ी साँस भरना । उसास खींचना । जैसे, उसने तो आह खींचकर कहा कि तेरे जी में जो आवे, सो कर । आह पड़ना = शाप पड़ना । किसी को दु:ख पहुँचाने का फल मिलना । जैसे—तुम पर उसी दु:खिया की आह पड़ी है । आह भरना = ठंढ़ी साँस खींचना । उ॰— चितहिं जो चित्र कीन्ह, धन रों रों अंग समीप । सहा साल दुख आह भर, मुरछ परी कमीप ।—जायसी (शब्द॰) । आह मारना = ठंढ़ी साँस खींचना । उ॰—आह जो भारी बिरह की, आग उठि तेहि लाग । हंस जो रहा शरीर महँ पंख जरे तव भाग । —जायसी (शब्द॰) । आह लेना = सताना । दु:ख देकर कलपना । किसी कौ सताने का फल अपने ऊपर लेना । जैसे,—नाहक किसी की आह क्यों लेते हो ।
आह ३—पु संज्ञा पुं॰ [राज॰ आहस=बल] साहस । हियाव । बल । उ॰— जड़के निकट प्रवीन की नहीं चलै कछु आह । चतुराई । ढिग अंध के, करै चितेरो चाह । —दीनदयाल (शब्द॰) ।
आह संज्ञा पुं॰ [सं॰ आहव=ललकार, युद्ध , प्रा॰ आह=बुलाना] ललकार । युद्ध के लिये किसी को प्रचारना । उ॰—भाल लाल बेंदी छए छुटे बार छबि देत । गह्वौ राहु अति आहु करि, मनु ससि सूर समेत ।—बिहारी र॰ दो॰ ३५५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आह ind. an interjection
a particle implying reproof
severity
command
casting
sending, L.
2. आह perf. 3. sg. of the defect. √ 1. अह्, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (162,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आह ind. 1 An interjection showing (a) reproof; (b) severity; (c) command; (d) casting, sending. --2 An irregular verbal form of the 3rd. pers. sing. Pres. of a defective verb meaning ‘to say,’ or ‘to speak’ (supposed by Indian grammarians to be derived from ब्रू and by European scholars from अह्; the only forms of the root existing in the language are:-- आत्थ, आहथुः, आह, आहतुः, and आहुः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0271-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आह अव्य० व्रू अच् णि० आहादेशः उवाचेत्यर्थे तिपोणलि ब्रुवादेशस्तु वर्त्तमानकथनवाची एतस्माद्भिन्नः तच्च क्रियापदम् अयन्तु क्रियाप्रतिरूपकमव्ययम् । “अथाह वर्ण्णी विदितो महेश्वरः” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0896,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आह, व्य, (उवाच इत्यर्थे कालमात्रे निपातोऽयं ।) क्षेपः । नियोगः । इति मेदिनी ॥ दृढसम्भावनं । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-198-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आह" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें