🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:25:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विक्रम
vikrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अत्यधिक पराक्रम (2.8.102) अतिशक्तिता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विक्रम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु का एक नाम । उ॰—कटि तट प्रगट प्रताप महान त्रिविक्रम रक्षै । पृष्ठ देस महँ परम रा स वर विक्रम रक्षै ।—गोपाल (शब्द॰) ।
२. बल, शौर्य या शक्ति की अधिकता । ताकत का ज्यादा होना । बहादुरी । पराक्रम । उ॰—(क) कासी भूपति चलेउ प्रकासी विक्रम रासी ।—गोपाल (शब्द॰) । (ख) वर भोगी भूषन को धरे पंचानन विक्रम अधिक ।—गोपाल (शब्द॰) । (ग) विपुल बल मूल सर्दूल विक्रम जलदनाद मर्दन महाबीर भारी ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. ताकत । बल ।
४. गति ।
५. प्रकार । ढंग । मार्ग ।
६. साठ संवत्सरों में से चौदहवाँ संवत्सर ।
७. वेदपाठ की वह प्रणाली जिसमें क्रम का अभाव हो ।
८. दे॰ विक्रमादित्य ।
९. पादविक्षेप । कदम । डग (को॰) ।
१०. चंडता । तीव्रता उत्कर्ष (को॰) ।
११. स्थिति (को॰) ।
१२. चरण (को॰) ।
१३. विसर्ग का उष्म में न बदलना (को॰) ।
१४. कुंडली के लग्न चक्र का तीसरा स्थान (को॰) ।
१५. संस्कृत भाषा के एक जैन कवि जिन्होंने मेघदूत के पदों को लेकर नेमिदूत नामक काव्य की रचना की थी ।
विक्रम पु २ वि॰ श्रेष्ठ । उत्तम । उ॰—सुवा सुफल लै आएउँ तेहि गुन ते मुख रात । क्या पीत सो तासों सवरौं विक्रम बात ।— जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—क्रम m. (for 2. See वि-√ क्रम्) the absence of the Krama-pāṭha (q.v.), RPrāt.
2. वि-क्रम m. (for 1. See p. 950, col. 1) a step, stride, pace, ŚBr. &c. &c.
going, proceeding, walking, motion, gait, MBh., Kāś. &c.
course, way, manner (अनुक्रम-विक्रमेण = अनुक्रमेण, in regular order), MBh.
valour, courage, heroism, power, strength, ib.; Kāv. &c. (˚मं-√ कृ, to display prowess, use one's strength)
force, forcible means, ib. (˚मात् ind. by force; नास्ति विक्रमेण, it cannot be done by force)
intensity, high degree, VarBṛS.
stability, duration (opp. to ‘cessation’), BhP.
a kind of grave accent, TPrāt.
non-change of the Visarga into an Ūṣman, RPrāt.
the 14th year in the 60 years cycle of Jupiter, VarBṛS.
the 3rd astrological house, ib.
a foot, L.
N. of Viṣṇu, MBh.
of the son of Vasu, Kathās.
of a son of Vatsa-prī, MārkP.
of a son of Kanaka, Cat.
of various authors (also with भट्ट), Cat.
= चन्द्रगुप्त, ib.
= विक्रमादित्य, Pañcad.
N. of a town, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विक्रमः 1 A step, stride, pace; गतेषु लीलांचितविक्रमेषु Ku. 1. 34; Ś. 7. 6; cf. त्रिविक्रम. --2 Stepping over, walking. --3 Overcoming, overpowering. --4 Heroism, prowess, heroic valour; अनुत्सेकः खलु विक्रमालंकारः V. 1; R. 12. 87, 93. --5 N. of a celebrated king of Ujjayinī; see App. II. --6 N. of Viṣṇu. --7 Strength, power. --Comp. --अर्कः, --आदित्यः see विक्रम. --कर्मन् n. a heroic deed, feat of valour.
विक्रम See कालिदास.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0967-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विक्रम पु० विशेषेण क्रासति वि + क्रम--अच् । १ त्रि- विक्रमे, २ विष्णौ, “मेधावी विक्रमः क्रमः” विष्णुस० । ३ विक्रमादित्यनृपे “रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य” ज्योतिर्विदाभरणम् । भावे घञ् । ४ क्रमणे मेदि० । करणे घञ् । ५ चरणे, त्रिविक्रमः । ६ शौर्य्यातिशये, ७ मामर्थ्ये च राजनि० । षष्टिवर्षमध्ये “लवणम् मधु गन्धश्च महार्घं विक्रमे प्रिये!” इत्युक्तलक्षणे ८ वत्सर- भेदे मेदि० । प्रभवादिशब्दे ४४७४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4892,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विक्रमः, पुं, (विशेषेण क्रामतीति । वि + क्रम + अच् ।) विष्णुः । यथा, विष्णुसहस्रनामस्तोत्रे । “ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ॥” (वि + क्रम + घञ् ।) शौर्य्यातिशयः । तत्- पर्य्यायः । अतिशक्तिता २ । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, रघुः । १२ । ८७ । “अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं चिरात् । रामरावणयोर्युद्धं चरितार्थमिवाभवत् ॥”) क्रान्तिमात्रम् । इति मेदिनी । मे, ५४ ॥ (पाद- विक्षेपः । यथा, रामायणे । १ । १ । १० । “आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुवि- क्रमः ॥”) विक्रमादित्यराजा । यथा, -- “धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कु- वेतालभट्टघटकर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥” इति नवरत्नश्लोकः ॥ चरणः । शक्तिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (स्थितिः । यथा, भागवते । २ । ८ । २० । “संप्लवः सर्व्वभूतानां विक्रमः प्रतिसंक्रमः । इष्टापूर्त्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधिः ॥” “विक्रमः स्थितिः प्रतिसंक्रमो महाप्रलयः ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ * ॥) प्रभवादि- षष्टिसंवत्सरान्तर्गतचतुर्द्दशंवर्षम् । यथा “जायन्ते सर्व्वशस्यानि मेदिनी निरुपद्रवा । लवणं मधु गव्यञ्च महार्घ्यं विक्रमे प्रिये ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ (स्वनामख्यातकविविशेषः । स च नेमिदूताख्य- खण्डकाव्यं विरचितवान् । तथा च नेमिदूते उक्तम् । “तद्दःखाथ प्रचरकवितुः कालिदांसस्य काव्या- दन्त्यं पादं सुपदरचितान् मेघदूताद्गृहीत्वा । श्रीमन्नमेश्चरितविशदं साङ्गणस्याङ्गजन्मा चक्रे काव्यं बुधजनमनःप्रीतये विक्रमाख्यः ॥” वत्सप्रीपुत्त्रः । यथा, मार्कण्डेये । ११७ । १ । “तस्य तस्यां सुनन्दायां पुत्त्रा द्बादश जज्ञिरे । प्रांशुः प्रवीरः शूरश्च सुचक्रो विक्रमः क्रमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-373-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विक्रम" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें