🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:53:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विक्रम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विक्रम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विक्रम

अर्थ: कदम, डग, पग

संस्कृत: अतिपराक्रमः, क्रान्तिः · पर्याय: अतिशक्तिता

व्युत्पत्ति: वि + क्रम् + घञ्, अच् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विक्रम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विक्रम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविक्रमःविक्रमौविक्रमाः
द्वितीयाविक्रमम्विक्रमौविक्रमान्
तृतीयाविक्रमेणविक्रमाभ्याम्विक्रमैः
चतुर्थीविक्रमायविक्रमाभ्याम्विक्रमेभ्यः
पञ्चमीविक्रमात् / विक्रमाद्विक्रमाभ्याम्विक्रमेभ्यः
षष्ठीविक्रमस्यविक्रमयोःविक्रमाणाम्
सप्तमीविक्रमेविक्रमयोःविक्रमेषु
सम्बोधनहे विक्रमहे विक्रमौहे विक्रमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विक्रम
विक्रम
vikrama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अत्यधिक पराक्रम (2.8.102) अतिशक्तिता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विक्रम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु का एक नाम । उ॰—कटि तट प्रगट प्रताप महान त्रिविक्रम रक्षै । पृष्ठ देस महँ परम रा स वर विक्रम रक्षै ।—गोपाल (शब्द॰) ।
२. बल, शौर्य या शक्ति की अधिकता । ताकत का ज्यादा होना । बहादुरी । पराक्रम । उ॰—(क) कासी भूपति चलेउ प्रकासी विक्रम रासी ।—गोपाल (शब्द॰) । (ख) वर भोगी भूषन को धरे पंचानन विक्रम अधिक ।—गोपाल (शब्द॰) । (ग) विपुल बल मूल सर्दूल विक्रम जलदनाद मर्दन महाबीर भारी ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. ताकत । बल ।
४. गति ।
५. प्रकार । ढंग । मार्ग ।
६. साठ संवत्सरों में से चौदहवाँ संवत्सर ।
७. वेदपाठ की वह प्रणाली जिसमें क्रम का अभाव हो ।
८. दे॰ विक्रमादित्य ।
९. पादविक्षेप । कदम । डग (को॰) ।
१०. चंडता । तीव्रता उत्कर्ष (को॰) ।
११. स्थिति (को॰) ।
१२. चरण (को॰) ।
१३. विसर्ग का उष्म में न बदलना (को॰) ।
१४. कुंडली के लग्न चक्र का तीसरा स्थान (को॰) ।
१५. संस्कृत भाषा के एक जैन कवि जिन्होंने मेघदूत के पदों को लेकर नेमिदूत नामक काव्य की रचना की थी ।
विक्रम पु २ वि॰ श्रेष्ठ । उत्तम । उ॰—सुवा सुफल लै आएउँ तेहि गुन ते मुख रात । क्या पीत सो तासों सवरौं विक्रम बात ।— जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—क्रम m. (for 2. See वि-√ क्रम्) the absence of the Krama-pāṭha (q.v.), RPrāt.
2. वि-क्रम m. (for 1. See p. 950, col. 1) a step, stride, pace, ŚBr. &c. &c.
going, proceeding, walking, motion, gait, MBh., Kāś. &c.
course, way, manner (अनुक्रम-विक्रमेण = अनुक्रमेण, in regular order), MBh.
valour, courage, heroism, power, strength, ib.; Kāv. &c. (˚मं-√ कृ, to display prowess, use one's strength)
force, forcible means, ib. (˚मात् ind. by force; नास्ति विक्रमेण, it cannot be done by force)
intensity, high degree, VarBṛS.
stability, duration (opp. to ‘cessation’), BhP.
a kind of grave accent, TPrāt.
non-change of the Visarga into an Ūṣman, RPrāt.
the 14th year in the 60 years cycle of Jupiter, VarBṛS.
the 3rd astrological house, ib.
a foot, L.
N. of Viṣṇu, MBh.
of the son of Vasu, Kathās.
of a son of Vatsa-prī, MārkP.
of a son of Kanaka, Cat.
of various authors (also with भट्ट), Cat.
= चन्द्रगुप्त, ib.
= विक्रमादित्य, Pañcad.
N. of a town, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विक्रमः 1 A step, stride, pace; गतेषु लीलांचितविक्रमेषु Ku. 1. 34; Ś. 7. 6; cf. त्रिविक्रम. --2 Stepping over, walking. --3 Overcoming, overpowering. --4 Heroism, prowess, heroic valour; अनुत्सेकः खलु विक्रमालंकारः V. 1; R. 12. 87, 93. --5 N. of a celebrated king of Ujjayinī; see App. II. --6 N. of Viṣṇu. --7 Strength, power. --Comp. --अर्कः, --आदित्यः see विक्रम. --कर्मन् n. a heroic deed, feat of valour.
विक्रम See कालिदास.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0967-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विक्रम पु० विशेषेण क्रासति वि + क्रम--अच् । १ त्रि- विक्रमे, २ विष्णौ, “मेधावी विक्रमः क्रमः” विष्णुस० । ३ विक्रमादित्यनृपे “रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य” ज्योतिर्विदाभरणम् । भावे घञ् । ४ क्रमणे मेदि० । करणे घञ् । ५ चरणे, त्रिविक्रमः । ६ शौर्य्यातिशये, ७ मामर्थ्ये च राजनि० । षष्टिवर्षमध्ये “लवणम् मधु गन्धश्च महार्घं विक्रमे प्रिये!” इत्युक्तलक्षणे ८ वत्सर- भेदे मेदि० । प्रभवादिशब्दे ४४७४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4892,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विक्रमः, पुं, (विशेषेण क्रामतीति । वि + क्रम + अच् ।) विष्णुः । यथा, विष्णुसहस्रनामस्तोत्रे । “ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ॥” (वि + क्रम + घञ् ।) शौर्य्यातिशयः । तत्- पर्य्यायः । अतिशक्तिता २ । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, रघुः । १२ । ८७ । “अन्योन्यदर्शनप्राप्तविक्रमावसरं चिरात् । रामरावणयोर्युद्धं चरितार्थमिवाभवत् ॥”) क्रान्तिमात्रम् । इति मेदिनी । मे, ५४ ॥ (पाद- विक्षेपः । यथा, रामायणे । १ । १ । १० । “आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुवि- क्रमः ॥”) विक्रमादित्यराजा । यथा, -- “धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कु- वेतालभट्टघटकर्परकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥” इति नवरत्नश्लोकः ॥ चरणः । शक्तिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (स्थितिः । यथा, भागवते । २ । ८ । २० । “संप्लवः सर्व्वभूतानां विक्रमः प्रतिसंक्रमः । इष्टापूर्त्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधिः ॥” “विक्रमः स्थितिः प्रतिसंक्रमो महाप्रलयः ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ * ॥) प्रभवादि- षष्टिसंवत्सरान्तर्गतचतुर्द्दशंवर्षम् । यथा “जायन्ते सर्व्वशस्यानि मेदिनी निरुपद्रवा । लवणं मधु गव्यञ्च महार्घ्यं विक्रमे प्रिये ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ (स्वनामख्यातकविविशेषः । स च नेमिदूताख्य- खण्डकाव्यं विरचितवान् । तथा च नेमिदूते उक्तम् । “तद्दःखाथ प्रचरकवितुः कालिदांसस्य काव्या- दन्त्यं पादं सुपदरचितान् मेघदूताद्गृहीत्वा । श्रीमन्नमेश्चरितविशदं साङ्गणस्याङ्गजन्मा चक्रे काव्यं बुधजनमनःप्रीतये विक्रमाख्यः ॥” वत्सप्रीपुत्त्रः । यथा, मार्कण्डेये । ११७ । १ । “तस्य तस्यां सुनन्दायां पुत्त्रा द्बादश जज्ञिरे । प्रांशुः प्रवीरः शूरश्च सुचक्रो विक्रमः क्रमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-373-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विक्रम" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विक्रमविक्रम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विक्रम 📚 ➤ कदम, डग, पग
संस्कृत: अतिपराक्रमः, क्रान्तिः · पर्याय: अतिशक्तिता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विक्रम 📚विष्णु का एक नाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विक्रम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विक्रम = वि + क्रम तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विक्रम: वि + क्रम् + घञ्, अच् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬