🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:30:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पथिन्
pathin
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पथिन् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राह । मार्ग ।
२. यात्रा ।
३. कार्य- पद्धति । कार्य की सरणि ।
४. संप्रदाय । मत ।
५. पहुँच ।
६. एक नरक [को॰] । विशेष—संस्कृत के प्रथमा एकवचन में इसका रूप पंथः होता है ओर कर्मकारक बहुवचन में पथः । संस्कृत समास में इसका रूप 'पथ' होता है, जैसे, दृष्टिपथ, सत्पथ, श्रुतिपथ, कर्णपथ आदि । हिंदी में यही रूप प्रचालित और मान्य है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथिन् m. (strong stem पन्थन्, older पन्था; middle पथि; weak पथ्; sg. पन्थास् (nom. voc.), पन्थानम् [पन्थाम्, RV.; AV.]; पथा, ˚थे, ˚थस्, ˚थि; du. पन्थानौ, पथिभ्याम्, पथोस्; pl. पन्थानस् [पन्थास्, ˚थासस्, RV.; पथयस्, Br.]; पथस् [पाथस्, RV. ii, 2, 4, perhaps gen. sg.?]; पथिभिस्, ˚भ्यस्; पथाम् [˚थीनाम्, RV.; AV.]; पथिषु; cf. Pāṇ. vii, 1, 85 &c.) a way, path, road, course (lit. and fig.; पन्थानं-√ दा, with gen. to cede the way to; पथानेन, ‘in this w˚ or manner’, पथि नि-√ अस् See under न्य्-अस्), RV. &c. &c.
range, reach (cf. कर्ण-, दर्शन- &c.)
sect, doctrine, L.
a division of hell, Mn. iv, 90
N. of a teacher with the patr. Saubhara, BṛĀrUp.
पथिन् [cf. पथ; Zd. panthan; Gk. πάτος; Lat. pont-em; Old Pruss. pintis; Slav. pątǐ]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथिन् m. [पथ्-आधारे इनि] (Nom. पंथाः, पंथानौ, पंथानः; acc. pl. पथः; instr. pl. पथिभिः &c.: the word is changed to पथ at the end of comp.; तोयाधारपथः, दृष्टिपथः, नष्टपथः, सत्पथः, प्रतिपथं &c.) 1 A road, way, path; श्रेयसामेष पंथाः Bh. 2. 26; वंक्रः पथाः Me. 27. --2 Journey, way-faring, as in शिवास्ते संतु पंथानः ‘(I wish) a happy journey to you! God speed you on your journey’! --3 Range, reach; as in कर्णपथ, श्रुति˚, दर्शन˚. --4 Manner of action, line of conduct, course of behaviour; पथः शुंचेर्दर्शायितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिं R. 3. 46; न्याय्यात्पथः प्रविचलंति पदं न धीराः Bh. 2. 83. --5 A sect, doctrine. --6 A division of hell. --Comp. --कृत् m. Ved. {1} a guide. {2} N. of Agni. --देयं a toll levied on public roads. --द्रुमः the Khadira tree. --प्रज्ञ a. acquainted with roads. --वाहक a. cruel. --(कः) {1} a hunter, fowler. {2} a burdenbearer, porter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0662-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथिन् पु० पथ--आधारे इनि । १ मार्गे तद्भेदलक्षणादिकं यथा “त्रि शद्धनूंषि विस्तीर्णो देशमार्गस्तु तैः कृतः । विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु । धनूंषि दश- विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः स्मृतः । नृवाजिरथनागा- नामसम्बाधः सुसञ्चरः । धनूंषि चैव चत्वारि शाखा रथ्यास्तु निर्मिताः । त्रिकराश्चोपरथ्यास्तु द्विकराप्युप- रथ्यिका । जङ्घापथश्चतुष्पादस्त्रिपादस्तु गृहान्तरम् । वृतीपादस्त्वर्द्वपादः प्राग्वंशः पादकः स्मृतः । अवकरः परीवाहः पादमात्रः समन्ततः” देवीपु० । पथिगमनगुणाः “अध्वा मेदःकफस्थौल्यसौकुमार्य्यादिनाशनः । यत्तु [] चंक्रमणं नातिदेहपोडाकरं भवेत् । तदायुर्बलमेधा- ग्निप्रदमिन्द्रियशोधनम्” राजवल्लभः । ३ धर्माचारे च “महाजनोयेन गतः स पन्थाः” मा० व० यक्षप्रश्ने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4223-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें