🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:32:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अयन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अयन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अयन

अर्थ: जाना,हिलना,चलना

संस्कृत: त्रिभिरृतुभिः-षण्मासैः, मार्गः · पर्याय: वर्त्मन्, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी

व्युत्पत्ति: अय्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अयन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अयन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयनम्अयनेअयनानि
द्वितीयाअयनम्अयनेअयनानि
तृतीयाअयनेनअयनाभ्याम्अयनैः
चतुर्थीअयनायअयनाभ्याम्अयनेभ्यः
पञ्चमीअयनात् / अयनाद्अयनाभ्याम्अयनेभ्यः
षष्ठीअयनस्यअयनयोःअयनानाम्
सप्तमीअयनेअयनयोःअयनेषु
सम्बोधनहे अयनहे अयनेहे अयनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अयन
अयन
ayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मार्गशीर्ष से आरम्भ करके दो-दो मासों की एक 'ऋतु', और तीन ऋतुओं का एक ' (1.4.13) ऋतु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अयन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गति । चाल ।
२. सूर्य या चंद्रमा की दक्षिण से उत्तर या उत्तर से दक्षिण की गति या प्रवृत्ति जिसको उत्तरायण और दक्षिणयन कहते हैं । बारह राशिचक का आधा । विशेष—मकर से मिथुन तक छह राशियों को उत्तरायण कहते हैं । कवोंकि इसमें स्यित पूर्य या चंद्र पूर्व से पश्चिम को जाते हुए भी क्रम से कुछ कुछ उत्तर को भुकते जाते हैं । ऐसे ही कर्क से धनु की संक्रांति तक जव सुर्य या चंद्र की गति दक्षिण की ओर झुकी हुई दिखाई देती है तब दक्षिणायन होता है ।
३. राशिचक्र की गति । विशेष—ज्योतिषशास्व के अनुसार यह राशिचक प्रतिवर्ष २४ विकला, प्रतिमास ४ विकला,
३. अनुकला और प्रतिदिन
९. अनुकला खिसकता है । ६३ वर्ष ८ महीने में राशिचक्र विषुवत् रेखा पर पूरा एक फेरा लगाता है । याह दो भागों में विभक्त है—प्रागयन और पश्चादयन ।
४. ग्रह तारादि की गति का ज्ञान जिस शास्त्र में हो । ज्योतिष शास्त्र ।
५. सेना की गति । एक प्रकार का सेनानिवेश (कवायद) जिसके अनुसार व्यूह में प्रवेश करते हैं ।
३. मार्ग । राह ।
७. आश्रम ।
८. स्थान ।
९. घर । १० । काल । समय ।
११. अश ।
१२. एक प्रकार का यज्ञ जो अयन के प्रारंभ में होता था ।
१३. गाय या भैस के थन के ऊपर का वह भाग जिसमें दुध भरा रहता है । उ॰—अंतर अयन अयन भल, थन फल, बच्छ वेद बिस्वासी ।—तुलसी ग्रं॰ पृ॰ ४६४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयन mfn. going, VS. xxii, 7; Nir.
अयन n. walking, a road, a path, RV. iii, 33, 7 &c. (often ifc. cf. नैमिषायन, पुरुषायण, प्रशमायन, समुद्रायण, स्वेदायन), (in astron.) advancing, precession, Sūryas.
(with gen. [e.g. अङ्गिरसाम्, आदित्यानाम्, गवाम्, &c.] or ifc.) ‘course, circulation’, N. of various periodical sacrificial rites, AV.; ŚBr. &c. the sun's road north and south of the equator, the half year, Mn. &c., the equinoctial and solstitial points, VarBṛS. &c.
way, progress, manner, ŚBr.
place of refuge, Mn. i, 10
a treatise (शास्त्र cf. ज्योतिषाम्-अयन), L.
अयन See √ अय्, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (84,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अयन a. [अय्-ल्युट्] 1 Going (at the end of comp.); यथेमा नद्यः स्यंदमानाः समुद्रायणाः Praśn. Up. --2 (As a patronymic affix) Descended from; e. g. शाकटायन. --नं 1 Going, moving, walking; as in रामायणं. --2 A walk, path, way, road; अगस्त्यचिह्नादयनात् R. 16. 44. --3 A place, site, abode, place of resort; ता यदस्यायनं पूर्वं Ms. 1. 10 (occurring in the derivation of the word नारायण). --4 A way of entrance, an entrance (to [] an array of troops or व्यूह); अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवास्थिताः Bg. 1. 11. --5 Rotation, circulation period; अंगिरसां अयनं; इष्टि˚, पशु˚. --6 A particular period in the year for the performance of particular sacrificial or other religious works; N. of certain sacrificial performances; as गवामयनं. --7 The sun's passage, north and south of the equator. --8 (Hence) The period of duration of this passage, half year, the time from one solstice to another; see उत्तरायण and दक्षिणायन; cf. also सायन and निरयण. --9 The equinoctial and solstitial points; दक्षिणं अयनं winter solstice; उत्तरं अयनं summer solstice. --10 Method, manner, way. --11 A Śāstra, scripture or inspired writing. --12 Final emancipation; नान्यः पंथा विद्यतेऽयनाय Śvet. Up. --13 A commentary; treatise. --14 The deities presiding over the ayanas. --Comp. --अंशः, --भागः the arc between the vernal equinoctial point and the beginning of the fixed zodiac or first point in Aries. --कालः the interval between the solstices. --जः a month caused by ayanāṃśa. --संक्रमः, --संक्रांतिः f. passage through the zodiac. --वृत्तं the ecliptic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0156-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अयनं, क्ली, (अय + भावे ल्युट् ।) शास्त्रं । यथा, -- “ज्योतिषामयनं नेत्रं निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते” । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ पन्थाः । सूर्य्यस्य उत्तर- दक्षिणदिग्गमनं । तद्यथा । माघादिषण्मासाः उत्तरायणं । श्रावणादिषण्मासाः दक्षिणायनं । इत्यमरः ॥ गमनं । गत्थर्थायधातोर्भावेऽनट् ॥ रविसंक्रान्तिविशेषः । यथा भविष्यमात्स्यज्यो- तिषेषु । “मृगकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदक्दक्षिणायने । विषुवती तुला मेषे गोलमध्ये तथापराः” ॥ मृगो मकरः । गोलो राशिचक्रं । देवीपुराणे, “यावद्विंशकला मुक्ता तत्पुण्यं चोत्तरायणे । निरंशे भास्करे दृष्टे दिनान्तं दक्षिणायने” ॥ तत्र स्नानदानादौ कोटिगुणफलं भवति । यथा मात्स्ये । “अयने कोटिगुणितं लक्षं विष्णुपदीषु च ।” इत्वादि । “अयने विषुवे चैव शयने बोधने हरेः । अनध्यायस्तु कर्त्तव्यो मन्वादिषु युगादिषु” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ * ॥ सूर्य्यगतिविशेषः । यथा, -- “मृगसंक्रान्तितः पूर्व्वं पञ्चात्तारादिनान्तरे । [] एकवर्षे चतुःपञ्चपलमानक्रमेण तु ॥ षट्षष्टिवत्सरानेकदिनं स्यादयनं रवेः । एवं चतुःपञ्चदिनमयनारम्भणं क्रमात् ॥ व्युत्क्रमेण च तद्वत् स्यादुदग्यानं रवेर्ध्रुवं । कर्क्किसंक्रमणे तद्वदभितो दक्षिणायनं” ॥ इति ज्योतिस्तत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-091-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अयन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अयनअयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अय् + ल्युट्)
अन्य सम्भावना: अयन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अयन 📚 ➤ जाना,हिलना,चलना
संस्कृत: त्रिभिरृतुभिः-षण्मासैः, मार्गः · पर्याय: वर्त्मन्, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अयन 📚गति । चाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अयन
मार्ग के नाम (२.१.१६) — वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि, पद्धति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अयन: अय् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें