🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्वंद
dvaṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वंद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्वन्द्व]
१. युग्म । मिथुन । जोड़ा । उ॰— ध्वज कुलिश अंकुश कंजयुत बन फिरत कंटक जिन लहे । पद कंज द्वंद मुकुंद राम रमेस नित्य भाजमहे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. जोडा । प्रतिद्वंद्वो ।
३. द्वंद्व युद्ध । दो आदमियों की परस्पर लड़ाई ।
४. झगड़ा । कलह । बखेड़ा । उ॰— धनि यह द्वैज लख्यौ अहो तज्यौ दृगनि दुख द्वंद । तुन भागनि पूरब उयौ जहाँ अपूरब चंद—बिहारी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—मचना ।—मचाना ।
५. दो परस्पर विरुद्ध वस्तुओं का जोड़ा । जैसे, गर्मी सर्दी, राग द्वेष, सुख दुःख , दिन रात इत्यादि । उ॰— रघुनंद निकंदय द्वंद घन । महिपाल विलोकिय दीनजनं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
६. उलझन । बखेड़ा । झंझट । जंजाल । उ॰— जो मन लागै रामचरन अस । देह गेह सुत वित कलत्र महँ मगन होत बिनु रामचरन अस । द्वंद रहित गतमान ज्ञानरत विषयाविरत खटाइ नानाकस ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. कष्ट । दुःख । उ॰— सोरह सहस घोष कुमारि । देखि सबको श्याम रीझे रहीं भुजा । पसारि । बोलि लीन्हौं कदम के तर इहाँ आवहु नारि । प्रगट भए तहाँ सबनि को हरि काम द्वंद निवारि ।—सूर (शब्द॰) ।
८. उपद्रव । झगड़ा । ऊधम । उ॰— कहा करों हरि बहुत सिखाई । सहि न सकी रिस ही रिस भरि गई बहुतै ढीठ कन्हाई । मेरी कह्यौ नेकु नहिं मानत करत आपनी टेक । भोर होत उरहन लै आवत ब्रज की बधू अनेक । फिरत जहाँ तहँ द्वंद मचावत घर न रहत छन एक । सूर श्याम त्रिभुवन को करता यशुमति कहति जनेक ।— सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—मचाना ।
९. रहस्य । गुप्त बात ।
१०. आशंका । भय डर ।
११. दुबिधा । दोचित्तापन । संशय ।
१२. वह घड़ियाल जिसपर घंटा बजाया जाय (को॰) ।
१२. व्याकरण में समास का एक भेद । विशेष— दे॰ द्वंद ।
द्वंद २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दुन्दुभी] 'दुंदुभी' । उ॰— बाजे ढोल द्वंद औ भेरी । मंदिर तूर झाँझ चहु फेरी ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वंद n. (corrupted fr. द्वंद्व) pair, couple, L.
द्वंद m. a clock or plate on which the hours are struck, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (503,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वंदः A plate on which hours are struck. --दं A pair, couple.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0586-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वन्द न० द्वन्द्व + पृषो० बलोपः । द्वन्द्वशब्दार्थे त्रिकाण्डशेषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3792,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वन्दं क्ली, (द्वन्द्वं पृषोदरादित्वात् वस्य लोपः ।) मिथुनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-763-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें