🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्वंद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्वंद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्वंद

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (corrupted fr. द्वंद्व) pair, couple, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्वंद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्वंद (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्वंदम्द्वंदेद्वंदानि
द्वितीयाद्वंदम्द्वंदेद्वंदानि
तृतीयाद्वंदेनद्वंदाभ्याम्द्वंदैः
चतुर्थीद्वंदायद्वंदाभ्याम्द्वंदेभ्यः
पञ्चमीद्वंदात् / द्वंदाद्द्वंदाभ्याम्द्वंदेभ्यः
षष्ठीद्वंदस्यद्वंदयोःद्वंदानाम्
सप्तमीद्वंदेद्वंदयोःद्वंदेषु
सम्बोधनहे द्वंदहे द्वंदेहे द्वंदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्वंद
द्वंद
dvaṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्वंद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्वन्द्व]
१. युग्म । मिथुन । जोड़ा । उ॰— ध्वज कुलिश अंकुश कंजयुत बन फिरत कंटक जिन लहे । पद कंज द्वंद मुकुंद राम रमेस नित्य भाजमहे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. जोडा । प्रतिद्वंद्वो ।
३. द्वंद्व युद्ध । दो आदमियों की परस्पर लड़ाई ।
४. झगड़ा । कलह । बखेड़ा । उ॰— धनि यह द्वैज लख्यौ अहो तज्यौ दृगनि दुख द्वंद । तुन भागनि पूरब उयौ जहाँ अपूरब चंद—बिहारी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—मचना ।—मचाना ।
५. दो परस्पर विरुद्ध वस्तुओं का जोड़ा । जैसे, गर्मी सर्दी, राग द्वेष, सुख दुःख , दिन रात इत्यादि । उ॰— रघुनंद निकंदय द्वंद घन । महिपाल विलोकिय दीनजनं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
६. उलझन । बखेड़ा । झंझट । जंजाल । उ॰— जो मन लागै रामचरन अस । देह गेह सुत वित कलत्र महँ मगन होत बिनु रामचरन अस । द्वंद रहित गतमान ज्ञानरत विषयाविरत खटाइ नानाकस ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. कष्ट । दुःख । उ॰— सोरह सहस घोष कुमारि । देखि सबको श्याम रीझे रहीं भुजा । पसारि । बोलि लीन्हौं कदम के तर इहाँ आवहु नारि । प्रगट भए तहाँ सबनि को हरि काम द्वंद निवारि ।—सूर (शब्द॰) ।
८. उपद्रव । झगड़ा । ऊधम । उ॰— कहा करों हरि बहुत सिखाई । सहि न सकी रिस ही रिस भरि गई बहुतै ढीठ कन्हाई । मेरी कह्यौ नेकु नहिं मानत करत आपनी टेक । भोर होत उरहन लै आवत ब्रज की बधू अनेक । फिरत जहाँ तहँ द्वंद मचावत घर न रहत छन एक । सूर श्याम त्रिभुवन को करता यशुमति कहति जनेक ।— सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—मचाना ।
९. रहस्य । गुप्त बात ।
१०. आशंका । भय डर ।
११. दुबिधा । दोचित्तापन । संशय ।
१२. वह घड़ियाल जिसपर घंटा बजाया जाय (को॰) ।
१२. व्याकरण में समास का एक भेद । विशेष— दे॰ द्वंद ।
द्वंद २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दुन्दुभी] 'दुंदुभी' । उ॰— बाजे ढोल द्वंद औ भेरी । मंदिर तूर झाँझ चहु फेरी ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वंद n. (corrupted fr. द्वंद्व) pair, couple, L.
द्वंद m. a clock or plate on which the hours are struck, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (503,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्वंदः A plate on which hours are struck. --दं A pair, couple.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0586-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वन्द न० द्वन्द्व + पृषो० बलोपः । द्वन्द्वशब्दार्थे त्रिकाण्डशेषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3792,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्वन्दं क्ली, (द्वन्द्वं पृषोदरादित्वात् वस्य लोपः ।) मिथुनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-763-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्वंदद्वंद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्वंद 📚 ➤ युग्म । मिथुन । जोड़ा उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (corrupted fr. द्वंद्व) pair, couple, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्वंद 📚युग्म । मिथुन । जोड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें