🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:35:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रबंध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रबंध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रबंध

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रबंध
प्रबंध
prabaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रबंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रबन्ध]
१. प्रकृष्ट बंधन । बाँधने की डोरी आदि ।
२. बँधान । कई वस्तुओं या बातों का एक में ग्रंथन । योजना ।
३. पूर्वापर संगति । बँधा हुआ सिलसिला ।
४. एक दूसरे से संबंद्ध वाक्यरचना का विस्तार । लेख या अनेक संबंद्ध पद्यों में पूरा होनेवाला काव्य । निबंध । उ॰—दुर- जोधन अवतार नृप सत साँवत सकबंध । भारथ सम किय भुवन मँह ताते चंद्र प्रबंध ।—प॰ रासो, पृ॰ १ । विशेष—फुटकर पद्यों को प्रबंध नहीं कहते, प्रकिर्णक कहते हैं ।
५. आयोजन । उपाय ।
६. व्यवस्था । बंदोबस्त । इंतजाम । उ॰—इतै इंद्र अति कोह कै औरै किए प्रबंध । नँदनंदहु को लखत नहिं ऐसो मति को अंध ।—व्यास (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚बन्ध m. a connection, band, tie (गर्भ-नाडी-प्रब्˚, the umbilical cord), Suśr.
an uninterrupted connection, continuous series, uninterruptedness, continuance, Hariv.; Kāv. &c.
a composition, (esp.) any literary production, Kāv.; Rājat.; Pratāp.
a commentary, Naiṣ., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (683,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रबंधः 1 A bond, tie. --2 Uninterruptedness, continuance, continuity, uninterrupted series or succession; विच्छेदमाप भुवि यस्तु कथाप्रबंधः K. 239; क्रियाप्रबंधादयमध्वराणां R. 6. 23; 3. 58; Māl. 6. 3. --3 A continued or connected narrative or discourse; अनुज्झितार्थसंबंधः प्रबंधो दुरुदाहरः Śi. 2. 73. --4 Any literary work or composition; प्रथितयशसां भासकविसौमिल्ल कविमिश्रादीनां प्रबंधानतिक्रम्य M. 1; प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबंध &c. Vās. --5 Arrangement, plan, scheme; as in कपटप्रबंधः --Comp. --अर्थः the subject matter of a composition or treatise. --कल्पना a feigned story, a work of imagination founded on a substratum of fact, प्रबंधकल्पनां स्तोकसत्यां प्राज्ञाः कथां विदुः. --वर्षः continuous or incessant rain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0752-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबन्ध पु० प्र + बन्ध--भावे घञ । १ सन्दर्भे ग्रन्थादेः २ रचने च त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4471,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबन्धः, पुं, (प्रबध्यते इति । प्र + बन्ध + घञ् ।) सन्दर्भः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (प्र + बन्ध + भावे घञ् ।) काव्यादिग्रथनम् । यथा, -- “प्रबन्धोऽयं बन्धोरखिलजगतान्तस्य सरसाम् ॥” इति हंसदूतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-277-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रबंध" आता है (21)
संविधान व्यवस्था । आयोजन । प्रबंधइतमान इंतजाम । बंदोबस्त । प्रबंधइंतजाम प्रबंध । बंदोबस्त । व्यवस्याएहतमाम प्रबंधसरबराही प्रबंध । इंतजामछंदप्रबंध दे॰ 'छंन्द;प्रबंध'ऐडमिनिस्ट्रेशन प्रबंध । व्यवस्था । बन्दोबस्तआयोजन किसी कार्य में लगाना । नियुक्तिदिग्ध विषाक्त वाण । जहर में बुझाया हुआ वाणविधान किसी कार्य का आयोजन । काम का होना या चलना । विन्यास । संपादनक्रम । अनु…संदर्भ रचना । बनावटसंयोजन जोड़ने या मिलाने की क्रियाव्यवस्था किसी कार्य का वह विधान जो शास्त्रों आदि के द्वारा निश्चित या निर्धारित…व्यवस्थान उपस्थिति या अस्थिर होना । व्यवस्थितिसंविधा रहन सहन । आचार व्यवहारसंविधि विधान । रीति । दस्तूरजब्त अधिकारी या राज्य द्वारा दंड- स्वरूप किसी अपराधी की संपत्ति का हरण । कि…तजवीज सम्मति । रायतुजुक बज्जा । सजावटसलतनत राज्य । बादशाहतशीराजा वह बुना हुआ रंगीन या सफेद फीता जो किताबों की सिलाई की छोर पर शोभा और म…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रबंधउमा-कोश प्रबंध: प्रकृष्ट बंधन । बाँधने की डोरी आदि 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रबंध 📚 ➤ प्रकृष्ट बंधन । बाँधने की डोरी आदि उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रबंध 📚प्रकृष्ट बंधन । बाँधने की डोरी आदि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें