🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:27:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निबंधन
nibaṃdhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निबंधन संज्ञा पुं॰ [सं॰ निबन्धन] [वि॰ निबद्ध]
१. बंधन । उ॰—तनु कंबु कंठ त्रिरेख राजति रज्जु सी उनमानिए । अविनीत इंद्रिय निग्रही तिनके निबंधन जानिए ।—केशव (शब्द॰) ।
२. व्यवस्था । नियम । बंधेज्ञ ।
३. कर्तब्य । बंधन ।
४. हेतु । कारण ।
५. गाँठ ।
६. वीणा या सितार की खूँटी । उपनाह । कान ।
७. आश्रय । आधार (को॰) । यौ॰—निबंधन पुस्तक = रजिस्टर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚बन्धन mf(ई)n. binding, fastening, fettering, MBh.; BhP.
नि-˚बन्धन m. N. of a son of Aruṇa, BhP. (v.l. त्रि-ब्˚)
नि-˚बन्धन n. tying, fastening, binding together, ligation, Mn.; Suśr.
holding fast, restraining, MBh.; Kāv. &c.
constructing, building (as a bridge), MBh.
band, fetter (lit. and fig.), support, stay, ib.; Kāv.; Kathās.; BhP.
cause, origin, basis, foundation, Mn.; MBh. &c. (often ifc. = supported by, fastened to, based or dependent on, connected with, relating to)
seat, receptacle (cf. इषु-न्˚)
the peg of a lute, L.
a grant, an assignment or royal gift, Śiś. ii, 112
composition, arrangement, Kum.
a literary composition or treatise, Śiś. ii, 112
(in gram.) syntax
a commentary
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (550,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निबंधनं 1 The act of fastening, binding together. --2 Constructing, [] building. --3 Restraining, checking confining. --4 A bond, fetter. --5 A tie, band, support, stay; आशानिबंधनं जाता जीवलोकस्य U. 3; यस्त्वमिव मामकीनस्य मनसो द्वितीयं निबंधनं Māl. 3. --6 Dependence, connection; ते त्वदाशानिबंधनाः M. 4. 14; परस्परनिबंधनः Pt. 1. 79 ‘inter-dependent.’ --7 Cause, origin, ground, motive, basis, foundation; वाक्प्रतिष्ठानिबंधनानि देहिनां व्यवहारतंत्राणि Māl. 4 ‘based on’ &c.; प्रत्याशा˚ 3; अनिबंधन causeless, accidental; U. 5, 7. --8 Abode, seat, receptacle; Māl. 2. 6. --9 Composing, arrangement; Ku. 7. 90 (रचना). --10 A literary composition or work, a treatise. --11 A grant (of land), an assignment; सद्वृत्तिः सन्निबंधना Śi. 2. 112 (where निबंधन means ‘a treatise’ also). --12 The peg of a lute. --13 (In gram.) Syntax. --14 A commentary.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निबन्धन न० निषध्यतेऽनेनात्र वा ल्युट् । १ हेतौ हेमच० । २ वीणायास्तन्त्रीनिबन्धनोर्द्धभागे च अमरः । भावे ल्युट् । ३ बन्धने ४ ग्रन्थेच “अनुत्सूत्रपदत्वासा सदृत्तिः सन्निबन्धना” माधः । ततः ऋश्यादि० चतुरर्थ्यां क । निबन्धनक तत्समीपस्थदेशादौ त्रि० । निबध्यते अनया करणे ल्युट् । ५ निबन्धसाधने स्त्रियां ङीप् । “विषय वती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी” पात० सू०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4071,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निबन्धनं, क्ली, (निवध्यतेऽनेनास्मिन् वा । नि + बन्ध ल्युट् ।) हेतुः । इति हेमचन्द्रः ॥ उपनाहः । स तु वीणातन्त्रीनिबन्धनोर्द्ध्वभागः । इत्यमरः । १ । ७ । ७ ॥ (नि + बन्ध + भावे ल्युट् ।) बन्धनञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें