🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:04:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निबंधन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निबंधन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निबंधन

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निबंधन
निबंधन
nibaṃdhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निबंधन संज्ञा पुं॰ [सं॰ निबन्धन] [वि॰ निबद्ध]
१. बंधन । उ॰—तनु कंबु कंठ त्रिरेख राजति रज्जु सी उनमानिए । अविनीत इंद्रिय निग्रही तिनके निबंधन जानिए ।—केशव (शब्द॰) ।
२. व्यवस्था । नियम । बंधेज्ञ ।
३. कर्तब्य । बंधन ।
४. हेतु । कारण ।
५. गाँठ ।
६. वीणा या सितार की खूँटी । उपनाह । कान ।
७. आश्रय । आधार (को॰) । यौ॰—निबंधन पुस्तक = रजिस्टर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚बन्धन mf(ई)n. binding, fastening, fettering, MBh.; BhP.
नि-˚बन्धन m. N. of a son of Aruṇa, BhP. (v.l. त्रि-ब्˚)
नि-˚बन्धन n. tying, fastening, binding together, ligation, Mn.; Suśr.
holding fast, restraining, MBh.; Kāv. &c.
constructing, building (as a bridge), MBh.
band, fetter (lit. and fig.), support, stay, ib.; Kāv.; Kathās.; BhP.
cause, origin, basis, foundation, Mn.; MBh. &c. (often ifc. = supported by, fastened to, based or dependent on, connected with, relating to)
seat, receptacle (cf. इषु-न्˚)
the peg of a lute, L.
a grant, an assignment or royal gift, Śiś. ii, 112
composition, arrangement, Kum.
a literary composition or treatise, Śiś. ii, 112
(in gram.) syntax
a commentary
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (550,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निबंधनं 1 The act of fastening, binding together. --2 Constructing, [] building. --3 Restraining, checking confining. --4 A bond, fetter. --5 A tie, band, support, stay; आशानिबंधनं जाता जीवलोकस्य U. 3; यस्त्वमिव मामकीनस्य मनसो द्वितीयं निबंधनं Māl. 3. --6 Dependence, connection; ते त्वदाशानिबंधनाः M. 4. 14; परस्परनिबंधनः Pt. 1. 79 ‘inter-dependent.’ --7 Cause, origin, ground, motive, basis, foundation; वाक्प्रतिष्ठानिबंधनानि देहिनां व्यवहारतंत्राणि Māl. 4 ‘based on’ &c.; प्रत्याशा˚ 3; अनिबंधन causeless, accidental; U. 5, 7. --8 Abode, seat, receptacle; Māl. 2. 6. --9 Composing, arrangement; Ku. 7. 90 (रचना). --10 A literary composition or work, a treatise. --11 A grant (of land), an assignment; सद्वृत्तिः सन्निबंधना Śi. 2. 112 (where निबंधन means ‘a treatise’ also). --12 The peg of a lute. --13 (In gram.) Syntax. --14 A commentary.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निबन्धन न० निषध्यतेऽनेनात्र वा ल्युट् । १ हेतौ हेमच० । २ वीणायास्तन्त्रीनिबन्धनोर्द्धभागे च अमरः । भावे ल्युट् । ३ बन्धने ४ ग्रन्थेच “अनुत्सूत्रपदत्वासा सदृत्तिः सन्निबन्धना” माधः । ततः ऋश्यादि० चतुरर्थ्यां क । निबन्धनक तत्समीपस्थदेशादौ त्रि० । निबध्यते अनया करणे ल्युट् । ५ निबन्धसाधने स्त्रियां ङीप् । “विषय वती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी” पात० सू०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4071,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निबन्धनं, क्ली, (निवध्यतेऽनेनास्मिन् वा । नि + बन्ध ल्युट् ।) हेतुः । इति हेमचन्द्रः ॥ उपनाहः । स तु वीणातन्त्रीनिबन्धनोर्द्ध्वभागः । इत्यमरः । १ । ७ । ७ ॥ (नि + बन्ध + भावे ल्युट् ।) बन्धनञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निबंधनउमा-कोश निबंधन: बंधन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निबंधन 📚 ➤ बंधन उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निबंधन 📚बंधन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬