🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:21:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आलान
ālāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी बाँधने का खूँटा (2.8.41) बन्धस्तम्भ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हाथी बाँधने का खंभा वा खुँटा ।
२. हाथी बाँधने का रस्सा या जंजीर ।
३. बंधन । रस्सी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलान n. (fr. आ-√ ली, T. ?), the post to which an elephant is tied, Mṛcch.; Ragh. &c.
the rope that ties him
a fetter, tie, rope or string, Ragh.; Kād.
binding, tying, L.
आलान m. N. of a minister of Śiva, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलानं [आलीयतेऽत्र, आ-ली-ल्युट्] 1 The post to which an elephant is tied; tying post, also the rope that ties him; अरुंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दंतिनः R. 1. 71, 4. 69, 81; आलाने गृह्यते हस्ती Mk. 1. 50. --2 A fetter, tie. --3 A chain, rope, string. --4 Tying, binding.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0258-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलान न० आलीयतेऽत्र आ--ली--ल्युट् । १ गजबन्धन- स्तम्भे करणे ल्युट् । २ तद्बन्धनरज्ज्वाम् भावे ल्युट् । ३ बन्धनमात्रे च । तत्र स्तम्भे । “अरुन्तुदमिवालानमनि- र्वाणस्य दन्तिनः” रघुः । “इभमदमलिनमालानस्तम्भयुग- लमुपहसन्तमिवोरुदण्डद्वयेन” काद० “तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः” बन्धने “गजालानपरिक्लि- ष्टैराक्षौटैः सार्द्धमानताः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0823,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलानं, क्ली, (आलीयतेऽत्र । आङ् + ली + ल्युट् । विभाषा लीयतेरित्यात्त्वम् ।) गजबन्धनस्तम्भः । इत्यमरः ॥ गजबन्धनरज्जुः । इति नीलकण्ठः ॥ (रघुवंशे १ । ७१ । “अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः” । कादम्बरी । “इभमदमलिनमालानस्तम्भयुगलमुप- हसन्तमिवोरुदण्डद्वयेन” । रघुवंशे ४ । ६९, ४ । ८१ । “गजालानपरिक्लिष्टैरक्षोटैः सार्द्धमानताः” । “तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः” ॥) बन्धनं । इति रायमुकुटः ॥ रज्जुः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें