🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:16:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आलान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आलान

अर्थ: वह स्तंभ जिससे हाथी बाँधा जाय, बाँधे जाने वाला खंबा, रस्सा भी जिससे हाथी बाँधा जाता है

संस्कृत: गजबन्धनस्तम्भः · पर्याय: बन्धस्तम्भ

व्युत्पत्ति: आ+ली+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आलान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ला + चानश्
  3. लान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ला + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आलान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलानम्आलानेआलानानि
द्वितीयाआलानम्आलानेआलानानि
तृतीयाआलानेनआलानाभ्याम्आलानैः
चतुर्थीआलानायआलानाभ्याम्आलानेभ्यः
पञ्चमीआलानात् / आलानाद्आलानाभ्याम्आलानेभ्यः
षष्ठीआलानस्यआलानयोःआलानानाम्
सप्तमीआलानेआलानयोःआलानेषु
सम्बोधनहे आलानहे आलानेहे आलानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आलान
आलान
ālāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाथी बाँधने का खूँटा (2.8.41) बन्धस्तम्भ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हाथी बाँधने का खंभा वा खुँटा ।
२. हाथी बाँधने का रस्सा या जंजीर ।
३. बंधन । रस्सी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलान n. (fr. आ-√ ली, T. ?), the post to which an elephant is tied, Mṛcch.; Ragh. &c.
the rope that ties him
a fetter, tie, rope or string, Ragh.; Kād.
binding, tying, L.
आलान m. N. of a minister of Śiva, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलानं [आलीयतेऽत्र, आ-ली-ल्युट्] 1 The post to which an elephant is tied; tying post, also the rope that ties him; अरुंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दंतिनः R. 1. 71, 4. 69, 81; आलाने गृह्यते हस्ती Mk. 1. 50. --2 A fetter, tie. --3 A chain, rope, string. --4 Tying, binding.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0258-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलान न० आलीयतेऽत्र आ--ली--ल्युट् । १ गजबन्धन- स्तम्भे करणे ल्युट् । २ तद्बन्धनरज्ज्वाम् भावे ल्युट् । ३ बन्धनमात्रे च । तत्र स्तम्भे । “अरुन्तुदमिवालानमनि- र्वाणस्य दन्तिनः” रघुः । “इभमदमलिनमालानस्तम्भयुग- लमुपहसन्तमिवोरुदण्डद्वयेन” काद० “तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः” बन्धने “गजालानपरिक्लि- ष्टैराक्षौटैः सार्द्धमानताः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0823,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलानं, क्ली, (आलीयतेऽत्र । आङ् + ली + ल्युट् । विभाषा लीयतेरित्यात्त्वम् ।) गजबन्धनस्तम्भः । इत्यमरः ॥ गजबन्धनरज्जुः । इति नीलकण्ठः ॥ (रघुवंशे १ । ७१ । “अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः” । कादम्बरी । “इभमदमलिनमालानस्तम्भयुगलमुप- हसन्तमिवोरुदण्डद्वयेन” । रघुवंशे ४ । ६९, ४ । ८१ । “गजालानपरिक्लिष्टैरक्षोटैः सार्द्धमानताः” । “तद्गजालानतां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः” ॥) बन्धनं । इति रायमुकुटः ॥ रज्जुः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलानआलान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ला + चानश् | लान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ला + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आलान 📚 ➤ वह स्तंभ जिससे हाथी बाँधा जाय, बाँधे जाने वाला खंबा, रस्सा भी जिससे हाथी बाँधा जाता है
संस्कृत: गजबन्धनस्तम्भः · पर्याय: बन्धस्तम्भ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आलान 📚हाथी बाँधने का खंभा वा खुँटा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आलान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आलान: आ+ली+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें