🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बंध
baṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ बन्ध]
१. बंधन । उ॰—तासु दूत कि बंध तर आवा । प्रभु कारज लगि आपु बँधावा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. गाँठ । गिरह । उ॰—जेतोई मजबूत कै हिच बध बाँधो जाय । तेतोई तामें सरस भरत प्रेम रस आय ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
३. कैद । उ॰—कृपा कोप बध बंध गोसाई । मोपर करिय दास की नाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४.
४. पानी रोकने का धुस्स । बाँध ।
५. कोकशास्त्र के अनुसार रति के मुख्य सोलह आसनों में से कोई आसन । उ॰—परिरभन सुख रास हास मृदु सुरति केलि सुख साजे । नाना बंध विविध क्रीड़ा खेलन स्याम अपार ।—सूर (शब्द॰) । विशेष—मुख्य सोलह आसन ये हैं—(१) पदमासन । (२) नागपाद । (३) लतावेष्ट । (४) अधंसंपुट । (५) कुलिश । (६) सुंदर । (७) केशर । (८) हिल्लोल । (९) नरसिंह । (१०) विपरीत । (११) क्षुब्धक । (१२) धेनुक । (१३) उत्कंठ । (१४) सिंहासन । (१५) रतिनाग । (१६) विद्याधर । रतिमजरी में सोलह आसनों का उल्लेख किया गया है । पर अन्य लोग इसकी संख्या ८४ तक ले जाते हैं ।
६. योगशास्त्र के अनुसार योगसाधन की कोई मुद्रा । जैसे, उड्डिपानबंध, मुलबंध, जालंघरबंध, इत्यादि ।
७. निर्बंध- रचना । गद्य या पद्य लेख तैयार करना । उ॰—ताते तुलसी कृत कथा रचित महर्षि प्रवंध । बिरचौं उभय मिलाय कै राम स्वयंवर बंध ।—रघुराज (शब्द॰) ।
८. चित्र- काव्य में छंद को ऐसी रचना जिससे किसी विशेष प्रकार की आकृति या चित्र बन जाय । जैसे, छत्रबंध, कमलबंध, खड्गबंध, चमरबंध इत्यादि ।
९. जिससे कोई वस्तु बाँधी जाय । बंधन जैसे, रस्सी, फीता इत्यादि ।
१०. लगाव । फँसाव । उ॰—बेधि रही जग बासना निरसल मेद सुगंध । तेहि अरघान भँवर सब लुबुधे तजहिं न बंध ।—जायसी (शब्द॰) ।
११. शरीर ।
१२. बननेवाले मकान की लंबाई और चौड़ाई का येग ।
१३. गिरवी रखा हुआ धन ।
१४. बधन (मोक्ष का उलटा) ।
१५. पट्टी किनारा (को॰) ।
१६. परिणाम । फल (को॰) ।
१७. एक नेत्ररोग (को॰) ।
१८. केश बाँधने का फीता (को॰) ।
१९. प्रदर्शन (को॰) ।
२१. पकड़ना । बंधन में डालना (को॰) ।
२२. स्नायु (को॰) ।
२३. शरीर की स्थिति । अंगन्यास (को॰) ।
२४. पुल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बन्ध m. binding, tying, a bond, tie, chain, fetter, RV. &c. &c.
a ligature, bandage, Suśr.
damming up (a river), MārkP.
capture, arrest, imprisonment, custody, Mn.; MBh. &c.
connection or intercourse with (comp.), Pañcat.; BhP. (ifc. = connected with, conducive to, MBh.)
putting together, uniting, contracting, combining, forming, producing, MBh.; Kāv. &c.
joining (the hollowed hands), Ragh.
anything deposited (˚धे-√ स्था = to remain deposited), Campak.
a deposit, pledge, Rājat.
any configuration or position of the body (esp. of the hands and feet), Ragh.; Kum.
a partic. mode of sexual union (there are said to be 16, 18, 36, or even 84 L.), Caur.
constructing, building (of a bridge &c.), MBh.; Rājat.
bridging over (the sea), Vcar.
knitting (the brows), Rājat.
fixing, directing (mind, eyes, &c.), Cat.
assumption, obtainment (of a body), Ragh.
(ifc.) conceiving, cherishing, feeling, betraying, Hariv.; Kālid.
a border, framework, inclosure, receptacle, L.
a sinew, tendon, L.
the body, L.
(in phil.) mundane bondage, attachment to this world, ŚvetUp.; Bhag. &c. (opp. to मुक्ति, मोक्ष, ‘final emancipation’, and regarded in the Sāṃkhya as threefold, viz. प्रकृति-, वैकारिक-, and दक्षिणा-ब्˚)
combination of sounds (in rhet.), construction or arrangement of words, Kāvyād.; Pratāp.
arrangement of a stanza in a partic. shape, Kpr.
arrangement of musical sounds, composition, Śatr.
a disease which prevents the eyelids from quite closing, Suśr.
(ifc. with numerals) a part (cf. पञ्च-, दश-ब्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (720,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंधः [बंध्-धञ्] 1 A tie, bond (in general) (आशाबंध &c.). --2 A hair-band, fillet; V. 4. 10; Ś. 1. 30. --3 A chain, fetter. --4 Fettering, confining, imprisoning, confinement, imprisonment; Ms. 8. 310. --5 Catching, capturing, catching hold of; गजबंध R. 16. 2. --6 (a) Forming, constructing, arranging; सर्गबंधो महाका व्यं S. D. 6. (b) Building, erecting. --7 Feeling, conceiving, cherishing; हे राजानस्त्यजत सुकविप्रेमबंधे विरोधं Vikr. 18. 107; R. 6. 81. --8 Connection, union, intercourse. --9 Joining or folding together, combining: R. 14. 13; अंजलिबंध &c. --10 A bandage, ligature. --11 Agreement, harmony. --12 Manifestation, display, exhibition; R. 18. 52. --13 Bondage, confinement to this world (opp. मुक्ति which is ‘complete emancipation from the trammels of the world’); बंधं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी Bg. 18. 30; बंधान्मुक्त्यै ख लु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशान् Bv. 4. 21; R. 13. 58; 18. 7. --14 Result, consequence. --15 A position, posture in general; आसनबंधधीरः R. 2. 6; Ku. 3. 45, 59. --16 A particular position in sexual intercourse, or a particular mode of sexual enjoyment (these are said in Ratimañjarī to be 16, but other writers increase the number to 84). --17 A border, frame-work. --18 Arrangement of a stanza in a particular shape; e. g. खड्गबंध, पद्मबंध, मुरजबंध (vide K. P. 9. ad loc.). --19 A sinew, tendon. --20 The body. --21 A deposit, pledge. --22 [] An embankment, throwing a bridge across (a river). --23 A disease in which the eyelids cannot be wholly closed. --Comp. --करणं fettering, imprisoning. --तंत्रं a complete army containing the four necessary elements, i. e. elephants, horses, chariots and footmen. --पारुष्यं forced or unnatural construction of words. --स्तंभः a post to which an animal (e. g. an elephant) is tied.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0787-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्ध बन्धने क्य्रा० पर० सक० अनिट् । बध्नाति अभान्त् सीत् बबन्ध बध्यते । उद् + उत्तोल्य बन्धने “उद्वन्धनभृता ये च” स्मृतिः । अनु + नियतपूर्ववर्त्तित्वे अनुगमने च । “तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्” देवीमा० । नि + नियमेन बन्धने निबन्धशब्दे दृश्यम् । निर् + आग्रहे निर्बन्धशब्दे दृश्यम् । प्र + ग्रन्यने काल्पनिककथने च प्रबन्धशब्दे दृश्यम् । प्रति + निरोधे “प्रतिबध्नाति हि श्रेयः” रघुः । व्याप्तौ च प्रति- बन्धशब्दे दृश्यम् । सम् + सम्यक्बन्धे संसर्गे च ।
बन्ध संयमगे चुराः० उभ० सक० सेट् । बन्धयति ते अबबन्धत् त
बन्ध पु० बन्ध--घञ् । १ संयमने त्रिगडादिना गतिरोधने २ गृ- हादिवेष्टनसूत्रे च । गृहशब्दे २६३५ प्र्० दृश्यम् । करणे कर्मणि वा घञ् । ३ देहे ४ ऋणशोधनविश्वासाय स्थापिते द्रव्ये आधौ च । आधिशब्दे ७११ पृ० दृश्यम् । करणे घञ् । ५ ग- तिरोधसाधने शब्दर० । रतिबन्धभेदाश्च रतिमञ्जर्य्युक्ता यथा “पद्मासनो नागपदो लतावेष्टोऽर्द्धसंपृटः कुलिशं सुन्दरश्चैव तथा केसर एव च । हिल्लीलो नरसिंहोऽपि विपरीतस्तधाऽपरः । क्षुब्धो बै धेनुकश्चैव समुत्कण्ठ [] स्ततः परम् । सिंहासनो रतिनागो बिद्याधरस्तु षोडशः” तत्तच्छब्दे तेषां लक्षणानि दृश्यानि । स्मरदीपिकोक्ता अन्येऽपि बन्धाः सन्ति यथा “कामप्रदो विपरीतो नागरो रतिपाशकः । केयूरः प्रिय- तोषश्च ततः समपदस्तथा । ततश्चैकपदो ज्ञेयः सम्पुट- श्चार्द्धसम्पुटः । ततः स्तनहरश्चैव ततोऽनुरतिसुन्दरः । ऊरुपीडामरुचक्रौ ततश्चोरुक्रमः स्मृतः । वेष्टको हसकी- लस्तु ततो लीलासनस्तथा । अष्टादश क्रमाद्बन्धाः स्त्रीणां- बहूत्सवप्रदाः । पुंसां मुखकराश्चैव कथितास्तु क्रमा- त्ततः” । प्रवाहरूपेण सततं देहाद्देहान्तरगतिरूपे ६ ससारे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4559,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बंध" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें