🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:47:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रहरण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रहरण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रहरण

अर्थ: प्रहार करना, मारना

संस्कृत: आयुधम् · पर्याय: आयुध, हेति, पारशव, पाश

व्युत्पत्ति: प्र + हृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रहरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + हृ + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रहरण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रहरणम्प्रहरणेप्रहरणानि
द्वितीयाप्रहरणम्प्रहरणेप्रहरणानि
तृतीयाप्रहरणेनप्रहरणाभ्याम्प्रहरणैः
चतुर्थीप्रहरणायप्रहरणाभ्याम्प्रहरणेभ्यः
पञ्चमीप्रहरणात् / प्रहरणाद्प्रहरणाभ्याम्प्रहरणेभ्यः
षष्ठीप्रहरणस्यप्रहरणयोःप्रहरणानाम्
सप्तमीप्रहरणेप्रहरणयोःप्रहरणेषु
सम्बोधनहे प्रहरणहे प्रहरणेहे प्रहरणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रहरण
प्रहरण
praharaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रहरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हरना । हरण करना । छीनना ।
२. अस्त्र । उ॰—और प्रहरणों से प्रभुवर के रण में रिपु गण मरते थे ।—साकेत, पृ॰ ३७९ ।
३. युद्ध ।
४. प्रहार । वार ।
५. मारना । आघात पहुँचाना ।
६. फेकना ।
७. हटाना । दूर करना ।
८. स्त्रियों की सवारी के लिये एक प्रकार का परदेवाला रथ । बहली ।
९. गाड़ी में बैठने की जगह ।
१०. मृदंग के बारह प्रबंधों में एक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚हरण n. striking, beating, pecking, Pañcat. attack, combat, MBh.
throwing (of grass into the fire), TS., Sch.
removing, dispelling, Śaṃk.
a weapon (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c. (cf. कृत-प्र्˚)
a carriage-box, BhP.
w.r. for प्र-वहण, L.
प्र-˚हरण m. the verse spoken in throwing grass into the fire, ĀpŚr.
N. of a son of Kṛṣṇa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (701,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रहरणं 1 Striking, beating. --2 Casting, throwing. --3 Assailing, attacking. --4 Hurting. --5 Removing, expelling. --6 A weapon, missile; या (उर्वशी) सुकुमारं प्रहरणं महेंद्रस्य V. 1; R. 13. 73; Mk. 5. 12; Bg. 1. 9; Māl. 8. 9. --7 War, battle, fight. --8 A covered litter or car. --9 The box of a carriage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0768-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहरण न० प्रह्रियतेऽनेन हृ--करणे ल्युट् । १ अस्त्रे २ क- र्णीरथे च अमरः । आधारे ल्युट् । २ युद्वे । भावे ल्युट् । ३ प्रहारे ४ दमे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4502,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहरणं, क्ली, (प्रह्रियतेऽनेनेति । प्र + हृ + करणे ल्युट् ।) अस्त्रम् । इत्यमरः । २ । ८ । ८२ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १६६ । २ । “धनुः प्रहरणं श्रेष्ठमतीवात्र पितामह ! ॥”) कर्णीरथः । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ (यथा, भागवते । ४ । २६ । २ । “पञ्चप्रहरणं सप्रवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥” प्रह्रियतेऽस्मिन्निति ।) युद्धम् । इति हलायुधः । २ । २९८ ॥ (प्र + हृ + भावे ल्युट् ।) प्रहारः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ४ । ७ । “याने प्रहरणे चेव तथैवाग्निषु भारत ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-303-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रहरणप्रहरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + हृ + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रहरण 📚 ➤ प्रहार करना, मारना
संस्कृत: आयुधम् · पर्याय: आयुध, हेति, पारशव, पाश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रहरण 📚हरना । हरण करना । छीनना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रहरण
हथियार (२.८.८२) — आयुध, शस्त्र, अस्त्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें