🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदयन
udayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदयन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अवंती देश का राजा वत्सराज जिसका वर्णन गुणाढ्य की 'बढ्ढकहा', क्षेमेंद्र की 'बृहत्कथामंजरी' और सोमदेव के 'कथासरित्सागर' में है ।
२. एक दार्शनिक आचार्य जिसने 'न्यायकुसुमांजलि' और ' आत्मतत्वविवेक' आदि ग्रंथ रचे हैं ।
३. गौड़ देश का एक पंडित जिसे शंकराचार्य ने शास्त्रार्थ में परास्त किया था ।
४. ऊपर को ओर उठना । उगना (को॰) ।
५. फल । परिणाम (को॰) ।
६. समाप/?/ । परिणति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-अयन n. rise, rising (of the sun &c.), RV. i, 48, 7; ŚBr.; R. &c.
way out, outlet, AV. v, 30, 7
exit
outcome, result, conclusion, end, TS.; ŚBr.; TāṇḍyaBr.
means of redemption, Car.
उद्-अयन m. N. of several kings and authors.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (186,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदयः, उदयन See under उदि.
उदयनं 1 Rising, ascending, going up. --2 Result, consequence. --3 End, conclusion. --नः 1 N. of Agastya. --2 N. of the king Vatsa; प्राप्यावंतीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् Me. 30. [A celebrated Prince of the lunar race, who is usually styled Vatsarāja. He reigned at Kauśāmbī. Vāsavadattā, Princess of Ujjayinī, saw him in a dream and fell in love with him. He was decoyed to that city and there kept in prison by Chaṇḍamahāsena, the king. But on being released by the minister he carried off Vāsavadattā from her father and a rival suitor. Udayana is the hero of the play called Ratnāvalī and his life has been made the subject of several other minor compositions. See Vatsa also].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0302-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदयन पु० उद् + इ--ल्यु । १ अगस्त्ये मुनौ, कुसुमाञ्जलिप्रभृ- तिग्रन्थकारके २ उदयनाचार्य्ये च । “व्यातेने किरणावली- मुदयनः” द्रव्यकिरणावली । अयञ्च आत्मतत्त्वविवेकादिना- नाग्रन्थकर्ता । ३ वृषभराजे “उदयनमिवानन्दितवत्सकु- लम्” काद० ४ वत्सराजे च । वत्सराजचरितञ्च वृहत्कथायां विस्तरेण वर्णितम् । “प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्राम- वृद्धान्” मेघ० उद + इ--भावे ल्युट् । ५ उदये न० “पूर्वतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति” भा० भी० ५८ अ० “एषा युक्ते परावतः सूर्य्यस्योदयनादधि” ऋ० १, ४८, ५, “सप्तर्षीणाञ्चोदयनमादित्यस्य” शत० ब्रा० १३, ८, १९ । ६ स- माप्तौ च “सैषा त्रिवृत्प्रायणा त्रिवृदुदयना” ता० ब्र० २, १५, ३ त्रिवृत् ऋग्नवकम् उदयने समाप्तौ यस्याः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1149,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदयनं, क्ली (उत् + इ + ल्युट् ।) उदयः । इति मे- दिनी ॥ (यथा ऋग्वेदे १ । ४८ । ७ । “एषा युक्ते परावतः सूर्य्यस्योदयनादधि” ॥)
उदयनः, पुं, अगस्त्यमुनिः । वत्सराजः । इति मेदिनी ॥ (“प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदान् ग्रामवृद्धान्” । इति मेघटूते । ३९ ।) उदयनाचार्य्यः । स च कुसुमा- ञ्जलिग्रन्थकर्त्ता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-231-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें