🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रचय
pracaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रचय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेदपाठ विधि में एक प्रकार का स्वर जिसके उच्चारण के विधानानुसार पाठक को अपना हाथ नाक के पास ले जाने की आवश्यकता पड़ती है ।
२. बीजगणित में एक प्रकार का संयोग ।
३. समूह । झुंड । उ॰—धर्मदास सुनियो चितलाई । लोक प्रचय अब देउँ बताई ।—कबीर सा॰, पृ॰ ९९४ ।
४. राशि । ढेर ।
५. वृद्धि । बढ़ती ।
६. लकड़ी आदि की सहायता से फूल या फल एकत्र करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-चय &c. See प्र- √ 1. चि.
प्र-चय m. (ifc. f(आ). ) collecting, gathering, Pāṇ. iii, 3, 40 (cf. पुष्प-)
accumulation, heap, mass, quantity, multitude, Ṛtus.; Rājat.; Suśr.
growth, increase, A.
slight aggregation, W.
= -स्वर, TPrāt.
(in alg.) the common increase or difference of the terms in a progression
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (657,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रच(चा)य See under प्रचि.
प्रच(चा)यः 1 Collecting, gathering (as flowers). --2 A multitude, quantity, collection, number; Mv. 2. 15. --3 Growth, increase. --4 Slight union. --5 The neutral accentless tone (एकश्रुति). --6 The common difference of terms in a progression.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0728-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रच(चा)य पु० प्र + चि- “हस्तादाने चेरस्तेये” पा० हस्तादाने अस्तेये घञ् अन्यत्र “एरच” पा० अच् । तत्र अजन्तः यष्ट्यादिना वृक्षाग्रस्थानां पुष्पाणां १ चयने २ ससूहे श- ब्दच० ३ उपचये ४ शिथिलसंयोगभेदे परिमाणशब्दे ७२५० पृ० दृश्यम् “संख्यातः परिमाणाच्च प्रचयादपि जायते । प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते । परिमाणन्तूलकादौ नाशस्त्वाश्रयनाशतः” भाषा० हस्ता- दाने तु घञ् । हस्तेन पुष्यप्रचाय इत्येव चौर्य्ये तु अच् । प्रचय इत्येव चौर्येण हस्तेन पुष्पादेश्चयने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4432,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचयः, पुं, (प्रचीयते इति । प्र + चिञ चयने + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इत्यच् ।) समूहः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शिथिलाख्यसंयोगः । स च परिमाणजनकः । यथा, -- “संख्यातः परिमाणाच्च प्रचयादपि जायते । प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते । परिमाणन्तूलकादौ नाशस्त्वाश्रयनाशतः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ (यष्ट्यादिकरणकपुष्पफलादीनां चयने । यथा, “वृक्षाग्रस्थानां फलानां यष्ट्या प्रचयं करोति ।” इति सिद्धान्तकौमुदी । ३ । ३ । ४० ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-247-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें