🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:16:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नांदी
nāṃdī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नांदी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नान्दी]
१. अभ्युदय । समृद्धि ।
२. वह आशीर्वादात्मक श्लोक या पद्य जिसका पाठ सूत्रधार नाटक आरंभ करने के पहले करता है । मंगलाचरण । विशेष—संस्कृत नाटकों में विघ्नशांति के लिये इस प्रकार के मंगलपाठ की चाल है । साहित्य दर्पण के अनुसार नांदी आठ या बारह पदों की भी लिखी है । नांदीपाठ मध्यम स्वर में होना चाहिए ।
नांदी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नान्दिन्]
१. नाटक के आरंभ में नांदीपाठ करनेवाला व्यक्ति ।
२. नाटक के आरंभ में मंगलवाद्य बजानेवाला व्यक्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नान्दी f. (√ नन्द्) joy, satisfaction, pleasure, RV.; MBh.
eulogium or praise of a deity, (esp.) a kind of blessing pronounced as a prologue to a drama, Mṛcch.; Kālid.; Sāh.; Pratāp. &c.
(in music) a partic. measure
= द्वादश-तूर्य-निर्घोष, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (535,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नांदी [नंदांति देवा अत्र नंद्-घञ् पृषो˚ वृद्धिः ङीप्] 1 Joy, satisfaction, delight. --2 Prosperity. --3 Praise of a deity at the commencement of a religious rite or observance. --4 Particularly, the benedictory verse or verses recited as a sort of prologue at the beginning of a drama, benediction; आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नांदीति संज्ञिता ॥ or देवद्विजनृपादीनामाशर्विचनपूर्विका । नंदंति देवता यस्यां तस्मान्नांदीति कीर्तिता ॥. --Comp. --करः see नांदिन्, --निनादः, --नादः, --रवः a shout of joy or rejoicing; Mv. 2. 4. --पटः the lid or cover of a well. --मुख a. (the class of manes or deceased ancestors) to whom the नांदीमुखश्राद्ध is offered. (--खं), ˚श्राद्धं a Śrāddha ceremony performed in memory of the manes, preliminary to any festive occasion such as marriage &c. --(खः) the cover or lid of a well. --(खी) a female ancestor entitled to a share in the above Śrāddha. --वादिन् m. {1} the speaker of a prologue to a drama. {2} a drummer. --श्राद्धं see नांदीमुखं above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0614-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नान्दी स्त्री नन्दन्ति देवा अत्र नन्द--घञ् पृषो० वृद्भिः ङीप् । [] १ समृद्धा २ नाटकस्यादौ मङ्गलार्थे पाठ्ये श्लोकादौ “आशिर्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मात् प्रवर्त्तते । देवद्विजनृपा- दीनां तस्मान्नान्दीति सा स्मृता” । नाटके विघ्नविघाता- यादौ नान्दी कार्य्या यदाह भरतः “यद्यप्यङ्गानि भू- यासि पूर्वरङ्गस्य नाटके । तथाप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दी विघ्नोप्रशान्तये । देवद्विजनृपादीनामाशीर्वादपरायणा । नन्दन्ति देवतायस्मात्तस्मान्नान्दी प्रकीर्त्तिता” अन्यच्च “देवद्विजनृपादीनामाशीर्वचनपूर्विका । नान्दी कार्य्या बुधैर्यत्नान्नमस्कारेण संयुता । गङ्गा नागपतिः सीमः सुधानन्दाजयाशिषः । एभिर्नामपदैःकार्य्या नान्दी धा- राभिरङ्किता । प्रशस्तपदविन्यासा चन्द्रसङ्कीर्त्तनान्विता । आशीर्वादपरा नान्दी योज्येयं मङ्गलात्मिका । काचि- द्दशपदा नान्दी काचिदष्टपदा तथा । सूत्रधारः पठे- न्नान्दीं मध्यमस्वरमाश्रितः” । सा० द० अन्यथा उक्तं यथा “यन्नाट्यवस्तुनः पूर्वं रङ्गविघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वङ्गः स उच्यते । प्रत्याहारादिकान्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि । तथाप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दी विघ्नो- पशान्तये” “आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात् प्रयुज्यते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता । मङ्गल्य- शङ्खचन्द्राब्जकोककैरवशंसिनी । पदैर्युक्ता द्वादशभिरष्टा- भिर्वा पदैरुत” । अष्टपदा यथा । अनर्घ्यराघवे “निष्- प्रत्यूहमित्यादि” द्वादशपदा यथा मम तातपादानां पुष्प- मालायाम् । “शिरसिधृतसुरापगे स्मरारावरुणमुखे न्दुरुचिर्गिरीन्द्रपुत्री । अथ चरणयुगानते स्वकान्ते स्मितसरसा भवतोऽस्तु भूतिहेतुः” । एवमन्यत्र । “एत- न्नान्दीति” कस्यचिन्मतानुसारेणोक्तम् । वस्तुतस्तु “पूर्व- रङ्गस्य रङ्गद्वाराभिधानमङ्गमिति” उच्यते । यदुक्तम् । “यस्मादभिनयो ह्यत्र प्राथम्यादवतार्य्यते । रङ्गद्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मकमिति” उक्तप्रकारायाश्च नान्द्या रङ्गद्वारात् प्रथमं नटैरेव कर्त्तत्यतया न महर्षिणा निर्देशः कृतः । कालिदासादिमहाकविप्रबन्धेषु च “वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदसी यस्मि- न्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते स स्थाणुः स्थिर- भक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः” एवमादिषु नन्दी- लक्षणायोगात् । उक्तञ्च “रङ्गद्वारमारभ्य कविः कुर्य्या- दिति” । अतएव प्राक्तनपुस्तकेषु “नान्द्यन्ते सूत्रधार” इत्यनन्तरमेव “वेदान्तेष्वित्यादि” श्लोकलिखतं दृश्यते । [] यच्च पश्चात् “नान्द्यन्ते सूत्रधार” इति लिखनं तस्या- यमभिप्रायः “नान्द्यन्ते सूत्रधार इदं प्रयोजितवान् इतः प्रभृति मया नाटकमुपादीयते इति कवेरभिप्रायः सूचितः इति” । वृद्धौ “ते तु नान्दीमुखा नान्दी समृद्धिरिति कथ्यते” इति ब्रह्मपुराणम् “नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम्” इति सम्बन्धविवेकपरिशिष्टधृतवच- नम् । “नान्दीमुखे पुत्रादिसमृद्धिसाधनरूपे विवाहे विशेषणं तु विवाहादेः पुत्रादिलाभविशेषज्ञापनाय नान्दीमुखपदस्य श्राद्धपरत्वे अनेकवचनप्राप्तपितृपूर्व- काभिलापस्य बाधापत्तेः” सं० त० रघुनन्दनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4032-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नान्दी, स्त्री, (नन्दन्त्यनयेति । नन्द + घञ् । निपा- तनात् दीर्घः । ततो ङीप् ।) नाटकाद्यादौ मङ्गलार्था देवद्बिजादीनामाशीः । यथा, -- “आशीर्व्वचनसंयुक्ता स्तुतिर्यस्मात् प्रवर्त्तते । देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति सा स्मृता ॥ केचित्तु । भेरीप्राया नान्दी ।” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ * ॥ नाटके विघ्नविघातायादौ नान्दी कार्य्या । यदाह भरतः । “यद्यप्यङ्गानि भूयांसि पूर्व्वरङ्गस्य नाटके । तथाप्यवश्यं कर्त्तव्या नान्दी विघ्नप्रशान्तये ॥ देवद्विजनृपादीनामाशीर्व्वादपरायणा । नन्दन्ति देवता यस्मात्तस्मान्नान्दी प्रकीर्त्तिता ॥” अन्यच्च । “देवद्विजनृपादीनामाशीर्व्वन्दनपूर्व्विका । नान्दी कार्य्या बुधैर्यत्नान्नमस्कारेण संयुता ॥ गङ्गा नागपतिः सोमः सुधा नन्दा जयाशिषः । एभिर्नामपदैः कार्य्या नान्दी धाराभिरङ्किता ॥ प्रशस्तपदविन्यासा चन्द्रसंकीर्त्तनान्विता । आशीर्व्वादपरा नान्दी योज्येयं मङ्गलात्मिका ॥ काचिद्दशपदा नान्दी काचिदष्टपद्रा तथा । सूत्रधारः पठेन्नान्दी मध्यमस्वरमाश्रितः ॥” इति मालतीमाधवटीका ॥ समृद्धिः । यथा । “नान्दी समृद्धिरिति कथ्यते ।” इत्युद्वाहतत्त्वे ब्रह्मपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-860-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें