🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:18:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुख्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुख्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुख्य

अर्थ: यत् मुख या चेहरे से संबंध रखने वाला

संस्कृत: आद्यविधिः · पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुख्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मुख्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मुख्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुख्यःमुख्यौमुख्याः
द्वितीयामुख्यम्मुख्यौमुख्यान्
तृतीयामुख्येनमुख्याभ्याम्मुख्यैः
चतुर्थीमुख्यायमुख्याभ्याम्मुख्येभ्यः
पञ्चमीमुख्यात् / मुख्याद्मुख्याभ्याम्मुख्येभ्यः
षष्ठीमुख्यस्यमुख्ययोःमुख्यानाम्
सप्तमीमुख्येमुख्ययोःमुख्येषु
सम्बोधनहे मुख्यहे मुख्यौहे मुख्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुख्य
मुख्य
mukhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुख्य (प्रथम) विधि (2.7.44)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुख्य १ वि॰ [सं॰]
१. मुखसंबंधी ।
२. सब में बड़ा । ऊपर या आगे रहनेवाला ।
३. प्रधान । श्रेष्ठ ।
मुख्य २ संज्ञा पुं॰
१. यज्ञ का पहला कल्प ।
२. वेद का अध्ययन और अध्यापन ।
३. अमांत मास ।
४. वह जो मुख्य या प्रधान हो । नेता । अगुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुख्य mf(आ)n. being in or coming from or belonging to the mouth or face, AV. &c. &c.
being at the head or at the beginning, first, principal, chief, eminent (ifc. = the first or best or chief among, rarely = मुख or आदि, q.v.), TS. &c. &c.
मुख्य m. a leader, guide, Kām.
N. of a tutelary deity (presiding over one of the 81 or 63 divisions or Padas of an astrological house), VarBṛS.; Hcat.
pl. a class of gods under Manu Sāvarṇi, Pur.
मुख्य n. an essential rite, W.
reading or teaching the Vedas, ib.
the month reckoned from new moon to new moon, ib.
moustache, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (820,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुख्य a. [मुखे आदौ भवः यत्] 1 Relating to the mouth or the face. --2 Chief, principal, foremost, first, preeminent, prominent; द्विजातिमुख्यः; वारमुख्या, योधमुख्याः &c. --ख्यः A leader, guide. --ख्यं 1 A principal rite or ordinance. --2 Reading or teaching the Vedas. --3 The month reckoned from new moon to new moon --Comp. --अर्थः the primary or original (as opp. गैण) meaning of a word. --चांद्रः the chief lunar month. --नृपः, --नृपतिः a sovereign monarch, paramount sovereign. --मंत्रिन् m. the prime minister.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0869-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुख्य त्रि० मुखे आदौ भवः यत् । १ प्रथमकल्पे अमरः २ श्रेष्ठे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4756,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुख्यः, पुं, प्रथमः कल्पः । इत्यमरः । २ । ७ । ४० ॥ यागादिषु शास्त्रोक्तः प्रथमः कल्पो मुख्यः स्यात् । यथा, ब्रीहिभिर्यजेतेत्यादिना उत्कृष्ट- त्वात् मुखमिव मुख्यः विकारसंघेत्यादिना इवार्थे यः । इति तट्टीकायां भरतः ॥
मुख्यः, त्रि, श्रेष्ठः । इत्यमरः । ३ । १ । ५७ ॥ (तथास्य पर्य्यायः । “प्रधानमुत्तमं रम्यं श्रेष्ठं मुख्यमनुत्तमम् । वरं वरेण्यं प्रमुखं परार्द्धं प्रवरन्तथा ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ यथा, भागवते । ४ । २५ । ४९ । “मुख्यानामपुरस्ताद्द्वास्तयापणबहूदनौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-740-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुख्य" आता है (29)
सार किसी पदार्थ में का मूल, मुख्य, काम का, या असली भाग । तत्व । सत्तप्रवर श्रेष्ठ । बडा । मुख्य । प्रधान । जैसे, वीर- प्रवरप्रधान मुख्य । खासवरेण्य प्रधान । मुख्यप्रकृष्ट मुख्य । प्रधान । खासप्राग्रहर मुख्य । श्रेष्ठअनवरार्ध्य मुख्य । प्रधानसदर खास । प्रधान । मुख्य । जैसे,—सदर अमीन । सदर दरवाजा । सदर मुकामपारमिक श्रेष्ठ । सर्वोत्तम । मुख्यखास विशेंष । मुख्य । प्रधान । आम' का उलटथेट † वि॰ आरंभ का । असली । मुख्यमाझ मुखिया । मुख्यमरकजी केंद्रिय । मुख्यसेंट्रल जो केंद्र या मध्य में हो । केंद्रीय । प्रधान । मुख्य । जैसे,—सेंट्रल ग…निज अपना । स्वीय । स्वकीय । पराया नहीं । विशेष— आजकल इस शब्द का प्रयोग प्र…तुंग उन्नत । ऊंचाधुरीण बोझ सँभालनेवालाप्रथम गणना में जिसका स्थान सबसे पहले हो । जो गिनती में सबसे पहले आवे । पहला …प्रमुख संमुख । सामने । आगेविशेष्य व्याकरण में वह संज्ञा जिसके साथ कोई विशेषण लगा होता है । वह संज्ञा जिस…श्रेष्ठ सर्वोत्तम । उत्कृष्ट । बहुत अच्छाअद्वितीय द्धितीयरहित । अकेला । एकाकी । एकमौलिक मूल संबंधीमुखीय मुख संबंधीलक्ष्म चिह्न । निशानऔवल पहला । प्रथमचीफ बडा सरदार या राजा, विशेषत: किसी जाति या प्रांत का अधिकारप्राप्त प्रधान…अधिं एक संस्कृत उपसर्ग । विशेष—यह शब्दों के पहले लगाया जाता है ओर इसके ये अ…केंद्रीय केंद्र संबंधी

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुख्यमुख्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मुख्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुख्य 📚 ➤ यत् मुख या चेहरे से संबंध रखने वाला
संस्कृत: आद्यविधिः · पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुख्य 📚मुखसंबंधी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मुख्य
एक (३.३.१६) — केवल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें