🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:18:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंड
aṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ अण्ड]
१. अंडा । उ॰—अललपच्छ का अंड ज्यों उलटी चले अस्मान ।—रत्न॰, पृ॰ ६१ ।
२. 'अंडकोश' । फोता ।
२. ब्रह्मांड । लोकपिंड । लोकमंडल । विश्व । उ॰— जिअन मरन फल दसरथ पावा । अंड अनेक अमल जस छाव ।—मानस, २ ।१५६ ।
४. वीर्य । शुक्र ।
५. कस्तूरी का नाफा । मृगनाभि । नाफा ।
६. पंच आवरण । दे॰, 'कोश' ।
७. क मदव । उ॰—अति प्रचंड यह अंडमहाभट जहि सबै जग जानत । सो मव्हीन दीन ह्वौ बपुरो कोपि धनुष शर तानत ।—सूर (शब्द॰) ।
८. मकानों की छाजन के ऊपर के गोलकलश जो शोभा के लिये बनाए जाते हैं । उ॰—(क) अंड टूक जाके भस्मती सौ ऐसा राजा त्रिभुवनपति ।— दक्खिनी, पृ॰ ३० । (ख) वटेबर षग्ग क्मद्ध निसार । तुटै बर देवल अंड अधार ।—पृ॰ रा॰, २४ ।२३९ ।
१०. शिव का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अण्ड n. (also m., L.) [√ अम्, Uṇ.], an egg, a testicle
the scrotum
the musk bag
semen virile, L.
N. of Śiva (from his being identified with the Brahmāṇḍa or mundane egg).
a pinnacle or cupola, VarBṛS.
a partic. part of a Stūpa, Divyāv.
a sword with irregular longitudinal white marks, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंडः --डं [अमंति संप्रयोगं यांति अनेन; अम्-ड Uṇ. 1. 111] 1 The testicles. --2 The scrotum. --3 An egg; oft. used with reference to the world as having sprung from the primordial egg of Brahmā; ब्रह्मांडच्छत्रंदडः Dk. 1. --4 The musk bag. --5 Semen virile. --6 N. of Śiva. --Comp. --आकर्षणं castration. --आकार, --आकृति a. [बहु.] egg-shaped, oval, elliptical. --(रः --तिः) an ellipse. --कटाहः, --हं [अंडं ब्रह्मांडं कटाहमिव] the shell of the ब्रह्मांड or mundane egg. --कोटरपुष्पी [अंडमिव कोटरे मध्ये पुष्पं यस्याः] [] N. of a plant अजांत्री or नीलवुह्ना. --कोशः --षः, --षकः [ष. त.] the scrotum. --ज a. [अंडात् जायते; जन्-ड] born from an egg. --(जः) {1} a bird, oviparous being; मूकांडजं (काननं) Ku. 3. 42. {2} a fish. {3} a snake. {4} a lizard. {5} Brahmā. --(जा) musk. --धरः [ष. त.] N. of Śiva. --वर्धनं, --वृद्धिः f. swelling of the scrotum, hydrocele. --सू a. oviparous.
अंडः --डं [अमंति संप्रयोगं यांति अनेन; अम्-ड Uṇ. 1. 111] 1 The testicles. --2 The scrotum. --3 An egg; oft. used with reference to the world as having sprung from the primordial egg of Brahmā; ब्रह्मांडच्छत्रंदडः Dk. 1. --4 The musk bag. --5 Semen virile. --6 N. of Śiva. --Comp. --आकर्षणं castration. --आकार, --आकृति a. [बहु.] egg-shaped, oval, elliptical. --(रः --तिः) an ellipse. --कटाहः, --हं [अंडं ब्रह्मांडं कटाहमिव] the shell of the ब्रह्मांड or mundane egg. --कोटरपुष्पी [अंडमिव कोटरे मध्ये पुष्पं यस्याः] [] N. of a plant अजांत्री or नीलवुह्ना. --कोशः --षः, --षकः [ष. त.] the scrotum. --ज a. [अंडात् जायते; जन्-ड] born from an egg. --(जः) {1} a bird, oviparous being; मूकांडजं (काननं) Ku. 3. 42. {2} a fish. {3} a snake. {4} a lizard. {5} Brahmā. --(जा) musk. --धरः [ष. त.] N. of Śiva. --वर्धनं, --वृद्धिः f. swelling of the scrotum, hydrocele. --सू a. oviparous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0028-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अण्ड न० अमन्ति संप्रयोगं यान्ति अनेन अम--ड टवर्गादि- [] त्वेऽपि डस्य नेत्त्वम् । पुंसोऽवयवभेदे मुष्के, पक्षिडिम्बे, “तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभमिति” मनुः । “ब्रह्मा- ण्डभाण्डोदरभ्राम्यदिति” वीर० । वीर्य्ये च । स्वार्थे कन् । तत्रैव । अस्मिन् कुक्कुट्यादीनां पुंवत् । कुक्कुटाण्डम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0097-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अण्डं, क्ली, (अम् संयोगे भावे क्विप् अमं संयोगं डयन्ते गच्छन्त्यनेन अम् + डी + करणे डः । पुंसोऽवयवभेदे मुष्के, पक्षिडिम्बे । “तदण्डमभव- द्धैमं सहस्रांशुसमप्रममिति” मनुः ।) पक्ष्यादि- प्रादुर्भावककोषः । अण्डा । डिम् । इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पेशी २ कोषः ३ । इत्यमरः ॥ पेशिः ४ कोशः ५ पेशीकोषः ६ । इति तट्टीका ॥ डिम्बः ७ । इति मेदिनी ॥ मत्स्यपक्षिकूर्म्माण्डानां गुणाः, -- (“नातिस्निग्धानि वृष्याणि स्वादुपाकरसानि च । वातघ्नान्यतिशुक्राणि गुरूण्यण्डानि पक्षिणाम्” ॥ इति वैद्यके ॥) स्वादुत्वं । कटुपाकित्वं । रुचिशुक्रकारित्वं । वात- श्लेष्मनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ मुष्कः । वीर्य्यं । इति विश्वः ॥ मृगनामिः । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-025-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंड" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें