🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अंड

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अंड

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अंड

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अंड
अंड
aṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंड संज्ञा पुं॰ [सं॰ अण्ड]
१. अंडा । उ॰—अललपच्छ का अंड ज्यों उलटी चले अस्मान ।—रत्न॰, पृ॰ ६१ ।
२. 'अंडकोश' । फोता ।
२. ब्रह्मांड । लोकपिंड । लोकमंडल । विश्व । उ॰— जिअन मरन फल दसरथ पावा । अंड अनेक अमल जस छाव ।—मानस, २ ।१५६ ।
४. वीर्य । शुक्र ।
५. कस्तूरी का नाफा । मृगनाभि । नाफा ।
६. पंच आवरण । दे॰, 'कोश' ।
७. क मदव । उ॰—अति प्रचंड यह अंडमहाभट जहि सबै जग जानत । सो मव्हीन दीन ह्वौ बपुरो कोपि धनुष शर तानत ।—सूर (शब्द॰) ।
८. मकानों की छाजन के ऊपर के गोलकलश जो शोभा के लिये बनाए जाते हैं । उ॰—(क) अंड टूक जाके भस्मती सौ ऐसा राजा त्रिभुवनपति ।— दक्खिनी, पृ॰ ३० । (ख) वटेबर षग्ग क्मद्ध निसार । तुटै बर देवल अंड अधार ।—पृ॰ रा॰, २४ ।२३९ ।
१०. शिव का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अण्ड n. (also m., L.) [√ अम्, Uṇ.], an egg, a testicle
the scrotum
the musk bag
semen virile, L.
N. of Śiva (from his being identified with the Brahmāṇḍa or mundane egg).
a pinnacle or cupola, VarBṛS.
a partic. part of a Stūpa, Divyāv.
a sword with irregular longitudinal white marks, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंडः --डं [अमंति संप्रयोगं यांति अनेन; अम्-ड Uṇ. 1. 111] 1 The testicles. --2 The scrotum. --3 An egg; oft. used with reference to the world as having sprung from the primordial egg of Brahmā; ब्रह्मांडच्छत्रंदडः Dk. 1. --4 The musk bag. --5 Semen virile. --6 N. of Śiva. --Comp. --आकर्षणं castration. --आकार, --आकृति a. [बहु.] egg-shaped, oval, elliptical. --(रः --तिः) an ellipse. --कटाहः, --हं [अंडं ब्रह्मांडं कटाहमिव] the shell of the ब्रह्मांड or mundane egg. --कोटरपुष्पी [अंडमिव कोटरे मध्ये पुष्पं यस्याः] [] N. of a plant अजांत्री or नीलवुह्ना. --कोशः --षः, --षकः [ष. त.] the scrotum. --ज a. [अंडात् जायते; जन्-ड] born from an egg. --(जः) {1} a bird, oviparous being; मूकांडजं (काननं) Ku. 3. 42. {2} a fish. {3} a snake. {4} a lizard. {5} Brahmā. --(जा) musk. --धरः [ष. त.] N. of Śiva. --वर्धनं, --वृद्धिः f. swelling of the scrotum, hydrocele. --सू a. oviparous.
अंडः --डं [अमंति संप्रयोगं यांति अनेन; अम्-ड Uṇ. 1. 111] 1 The testicles. --2 The scrotum. --3 An egg; oft. used with reference to the world as having sprung from the primordial egg of Brahmā; ब्रह्मांडच्छत्रंदडः Dk. 1. --4 The musk bag. --5 Semen virile. --6 N. of Śiva. --Comp. --आकर्षणं castration. --आकार, --आकृति a. [बहु.] egg-shaped, oval, elliptical. --(रः --तिः) an ellipse. --कटाहः, --हं [अंडं ब्रह्मांडं कटाहमिव] the shell of the ब्रह्मांड or mundane egg. --कोटरपुष्पी [अंडमिव कोटरे मध्ये पुष्पं यस्याः] [] N. of a plant अजांत्री or नीलवुह्ना. --कोशः --षः, --षकः [ष. त.] the scrotum. --ज a. [अंडात् जायते; जन्-ड] born from an egg. --(जः) {1} a bird, oviparous being; मूकांडजं (काननं) Ku. 3. 42. {2} a fish. {3} a snake. {4} a lizard. {5} Brahmā. --(जा) musk. --धरः [ष. त.] N. of Śiva. --वर्धनं, --वृद्धिः f. swelling of the scrotum, hydrocele. --सू a. oviparous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0028-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अण्ड न० अमन्ति संप्रयोगं यान्ति अनेन अम--ड टवर्गादि- [] त्वेऽपि डस्य नेत्त्वम् । पुंसोऽवयवभेदे मुष्के, पक्षिडिम्बे, “तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभमिति” मनुः । “ब्रह्मा- ण्डभाण्डोदरभ्राम्यदिति” वीर० । वीर्य्ये च । स्वार्थे कन् । तत्रैव । अस्मिन् कुक्कुट्यादीनां पुंवत् । कुक्कुटाण्डम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0097-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अण्डं, क्ली, (अम् संयोगे भावे क्विप् अमं संयोगं डयन्ते गच्छन्त्यनेन अम् + डी + करणे डः । पुंसोऽवयवभेदे मुष्के, पक्षिडिम्बे । “तदण्डमभव- द्धैमं सहस्रांशुसमप्रममिति” मनुः ।) पक्ष्यादि- प्रादुर्भावककोषः । अण्डा । डिम् । इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पेशी २ कोषः ३ । इत्यमरः ॥ पेशिः ४ कोशः ५ पेशीकोषः ६ । इति तट्टीका ॥ डिम्बः ७ । इति मेदिनी ॥ मत्स्यपक्षिकूर्म्माण्डानां गुणाः, -- (“नातिस्निग्धानि वृष्याणि स्वादुपाकरसानि च । वातघ्नान्यतिशुक्राणि गुरूण्यण्डानि पक्षिणाम्” ॥ इति वैद्यके ॥) स्वादुत्वं । कटुपाकित्वं । रुचिशुक्रकारित्वं । वात- श्लेष्मनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ मुष्कः । वीर्य्यं । इति विश्वः ॥ मृगनामिः । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-025-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंड" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अंडउमा-कोश अंड: अंडा 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अंड 📚 ➤ अंडा उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अंड 📚अंडा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें