🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:04:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अमूर्त
amūrta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमूर्त १ वि॰ [सं॰] मूर्तिरहित । निराकर । अवयवशून्य । निरवयव । उ॰— कुछ भावों के विषय तो 'अमूर्त' तक होने लगे, जैसे कीर्ति की लालासा ।— रस॰, पृ॰ १६५ ।
अमूर्त २ संज्ञा पुं॰
१. परमेश्वर ।
२. आत्मा ।
३. जीव ।
४. काल ।
५. दिशा ।
६. आकाश ।
७. वायु ।
८. शिव (को॰) । यौ॰—अमूर्तगुण— धर्म अधर्म आदि गुण जो अमूर्त माने जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मूर्त mfn. formless, shapeless, unembodied, ŚBr. xiv; Up. &c.
not forming one body, consisting of different parts, Sūryas.
अ-मूर्त m. N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (82,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमूर्त a. Formless, shapeless, incorporeal, unembodied (opp. मूर्त where Muktā. says मूर्तत्वं = अवच्छिन्नपरिमाणवत्त्वं). --र्तः N. of Śiva. --Comp. --गुणः (In Vaiś. phil.) a quality considered to be अमूर्त or incorporeal such as धर्म, अधर्म &c.; धर्माधर्मौ भावना च शब्दो बुद्ध्यादयोपि च । एतेऽमूर्तगुणाः सर्वे Bhāṣa
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0152-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमूर्त्त त्रि० न० त० । मूर्त्तभिन्ने अवयवशून्ये अपरिच्छिन्नपरि माणे “क्षितिर्ज्जलं तथा तेजः पवनोमन एव च । परापर त्वमूर्त्तत्वक्रियावेगाश्रया अमो” भाषा० “मूर्त्तत्वमवच्छि- परिमाणवत्त्वमिति” सि० मुक्ता० तड्वीने गगनादौ । “द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त्तञ्चामूर्त्तमेव च” शत० ब्रा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0323,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमूर्त्तः, त्रि, (मूर्च्छ + क्तः, नञ्समासः ।) मूर्त्त- भिन्नः । मूर्त्तिरहितः । यथा । सुज्ञाना अमूर्त्त- त्वादिति वोपदेवः ॥ न्यायमते । आकाशं । कालः । दिक् । आत्मा । एषां सामान्यगुणाः संख्या १ परिमितिः २ पृथक्त्वं ३ संयोगः ४ विभागः ५ । आकाशस्य विशेषगुणः शब्दः । कालदिशोर्विशेषगुणो नास्ति आत्मनो विशेष- गुणाः । बुद्धिः १ सुखं २ दुःखं ३ इच्छा ४ द्वेषः ५ यत्नः ६ भावनाख्यसंस्कारः ७ धर्म्मः ८ अधर्म्मः ९ । इति भाषापरिच्छेदः ॥ (रूपहीनः । आकृतिरहितः । वायुः । अन्तरीक्षञ्च । यदुक्तं, -- “सन्निवेश्यो नेत्रदृश्यो यस्य तन्मूर्त्तमुच्यते । क्षित्यम्ब्बग्नित्रयं मूर्त्तममूर्त्तं त्वितरद्वयं” ॥ इति । “क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च । परापरत्वमूर्त्तत्वक्रियायोगाश्रया अमी” ॥ इति भाषापरिच्छेदः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-085-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमूर्त" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें