🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:26:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कालंजर
kālaṃjara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कालंजर संज्ञा पुं॰ [सं॰ कालञ्जर]
१. दे॰ कालिंजर ।
२. एक पहाड़ जिसकी स्थिति कालिंजर के पास है (को॰) ।
३. धार्मिक भिक्षुकों का समूह या सभा (को॰) ।
४. शिव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालञ्जर m. N. of a sacred mountain in Bundelkhand (the modern Kalliñjer, a spot adapted to practices of austere devotion), MBh.; Hariv. &c.
(pl.) N. of the people living near that mountain, Pāṇ. iv, 2, 125, Kāś.
an assembly or meeting-place of religious mendicants, L.
N. of Śiva, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (279,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालंजरः 1 N. of a mountain and adjacent country (modern Kallinjar). --2 An assembly of religious mendicants. --3 An epithet of Śiva. --रा or री An epithet of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0400-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालञ्जर पु० कालं जरयति जृ--णिच्--अच् बा० मुम् । पर्वत- भेदे “सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ” भार० पितृकल्पगाथा । तन्माहात्म्यं भा० व० ८५ अ० “तत्र कालञ्जरो नाम पर्व्वतो लोकविश्रुतः । तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । यः स्नातस्तापयेत्तत्र गिरौ कालञ्जरे नृपः । स्वर्गलोके महीयेत नरोनास्त्यत्र संशयः । ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशाम्पते!” । तेनास्यं चित्रकूटपर्व्वतसान्निध्यं गम्यते । तत्र मासं कृतस्ताने दशाश्वमेधफलं यथोक्तम् भा० अनु० ३५ अ० गङ्गा- यमुनयोस्तीर्थे तथा कालञ्जरे गिरौ । दशाश्वमेधाना- प्नोति तत्र मासं कृतोदकः” । अयञ्च भूमिमध्यस्थरेखातः प्राच्यां दिशि वर्त्तत यथा भा० व० ८७ अ० । “पूर्व्वं प्राचीं दिश राजन्! राजर्षिगण- सेविताम्” इत्युपक्रम्य पूर्व्वदिक्स्थतीर्थकथने “प्रयागमिति विख्यातं तस्माद्भरतसत्तम! । अगस्त्यस्य तु राजेन्द्र! तत्राश्रमवरो नृप । तत्तथा तापसारण्यं तापसैरुपशोभि- तम् । हिरण्यविन्दुः कथितो गिरौ कालञ्जरे महान्” । इत्युक्तेः । तीर्थपरत्वे अस्य क्लीवत्वमपि । “कालञ्जरं प्रभासञ्च तथा वदरिकाश्रमः” इति काशी० भौमतीर्थकथने ६ अ० तथाप्रयोगात् । २ योगिचक्रमेलके । ३ भैरधभेदेमेदि० । ४ देशभेदे धर० । स च कालञ्जरगिरिरूपजनपदा- वधिभूतः । ततो भवादौ रोपधत्वात् प्राग्वर्त्तित्वाच्च वुञ् । कालरञ्जक तद्भवे त्रि० । कालं मृत्युं जरयति जृ--बा० खच् । ५ कालस्य मृत्योर्जारके त्रि० । “इन्द्रि- याणां हि सर्व्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः । आत्मनः सम्प्रदानेन मर्त्त्योमृत्युमुवाश्नुते । आहत्य सर्वसङ्कल्पान् सत्वे चित्तं निवेशयेत् । सत्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत्” भा० शा० २४ अ० । कालं मृत्युं जरयति । मृत्युञ्जये ६ शिवे तस्य पत्नी ङीप् कालञ्जरी ७ चण्डिकायां स्त्री धर० । स्वयं तज्जारकत्वे तु टाबेवेति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1998,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालञ्जरः, पुं, (कालं जरयति । काल + जॄ + णिच् + अच् । बाहुलकात् मुम् ।) योगिचक्रमेलकम् । (कालं मृत्युं जरयतीति ।) भैरवः । (कालेन जीर्य्यति । जॄ + अच् ।) पर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते ३ । तीर्थयात्रा- पर्व्वणि ८५ । ५६ । “अत्र कालञ्जरं नाम पर्व्वतं लोकविश्रुतम् । तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसस्रफलं लभेत्” ॥) देशविशेषः । इति धरणी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-109-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें