🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:30:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्याम
śyāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काले रंग के नाम (1.5.15) कृष्ण · नील · असित · काल · श्यामल · मेचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्याम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्रीकृष्ण का एक नाम, जो उनके शरीर के श्याम वर्ण होने के कारण पड़ा था । उ॰—एक बार हरि निज पुर छए । हलधर जी बृंदाबन गए । यह देखत लोगन सुख पाए । जान्यो राम श्याम दोउ आए ।—सूर (शब्द॰) ।
२. प्रयाग के अक्षयवट का नाम ।
३. साँवाँ नामक धान्य (डिं॰) ।
४. एक राग जो श्रीराग का पुत्र माना जाता है । यह राग उत्सवों आदि के समय गाया जाता है, और हास्य रस के लिये भी उपयुक्त होता है । इसके गाने का समय संध्या के समय १ दंड से ५ दंड तक है । इसे श्यामकल्याण भी कहते हैं । उ॰—नित मलार जु मलार सुनाई । श्याम गुजरी पुनि भल गाई ।—जायसी (शब्द॰) ।
५. सेंधा या समुद्री नमक ।
६. धतुरा ।
७. विधारा ।
८. मेघ । बादल ।
९. दौना का क्षुप । दमनक ।
१०. एक प्रकार का तृण । गधतृण ।
११. गोल मिर्च । छोटी या काली मिर्च ।
१२. पीलू वृक्ष ।
१३. कोयल । कोकिल ।
१४. प्राचीन काल का एक देश जो कन्नौज के पश्चिम ओर था ।
१५. स्याम नामक देश । वि॰ दे॰ स्याम ।
१६. काला रंग (को॰) ।
१७. गहरा हरा रंग (को॰) ।
श्याम २ वि॰
१. काला और नीला मिला हुआ (रंग) । गहरा हरा ।
२. काला । साँवला । उ॰—अमी हलाहल मद भरे, श्वेत श्याम रतनार । जियत मरत झुकि झुकि परत, जेहि चितवत एक बार । (शब्द॰) ।
३. धूसर । भूरा (को॰) ।
४. विवर्ण । उदास । जैसे, श्याम मुख ।
श्याम चिरैया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰श्याम + हि॰ चिरैया] एक विशेष पक्षी । श्यामा पक्षी । उ॰—एक सूखे पेड़ की टहनी पर श्यामचिरैया का जोड़ा प्रणयाकुल हो रहा था ।— भस्मावृत॰, पृ॰ ११ ।
श्याम टीका संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्याम + हिं॰ टीका] वह काला टीका जो बच्चों को नजर से बचाने के लिये लगाया जाता है । दिठौना । उ॰—पठवहिं मातु भूप दरबारै टीको श्याम लगाई ।—रघुराज (शब्द॰) ।
श्याम तीतर संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्याम + हिं॰ तीतर] प्रायः डेढ़ बालिश्त लंबा एक प्रकार का पक्षी जो अकेला रहता है और पाला भी जा सकता है । विशेष—यह काश्मीर, भूटान और दक्षिण हिमालय में पाया जाता है । ऋतुभेदानुसार यह स्थानपरिवर्तन करता रहता है । इसकी चोच लंबी होती है और यह बहुत तेज उड़ता है । इसका शब्द धीमा पर विचित्र होता है । इसका मांस स्वादिष्ट होता है; इसलिये इसका शिकार भी किया जाता है ।
श्याम मंजरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ श्याम + मञ्जरी] काले रंग की एक प्रकार की मिट्टी जिससे वैष्णव लोग माथे पर तिलक लगाते हैं । यह मिट्टी प्रायः जगन्नाथ जी के आसपास की भूमि में पाई जाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्याम mf(आ)n. (said to be connected with √ श्यै) black, dark-coloured, dark blue or brown or grey or green, sable, having a dark or swarthy complexion (considered a mark of beauty), AV. &c. &c.
श्याम m. black or blue or green (the colour), L.
a cloud, L.
the Kokila or Indian cuckoo, L.
a black bull, TS.; ĀśvŚr.
N. of various plants (fragrant grass; thorn-apple; Artemisia Indica; Careya Arborea &c.), L.
(in music) a partic. Rāga, Saṃgīt.
N. of a son of Śūra and brother of Vasudeva, Hariv.; VP.
of a modern prince, Cat.
of a mountain, MBh.
of a sacred fig-tree at Prayāga or Allahābād, R.; Ragh.; Uttarar.
pl. N. of a Vedic school (a subdivision of the Maitrāyaṇīyas)
श्याम n. black pepper, L.
sea-salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्याम a. [श्यै-मक] 1 Black, dark-blue, dark-coloured; प्रत्याख्यात विशेषकं कुरबकं श्यामावदातारुणं M. 3. 5; श्यामं द्रुयोर्भागयोः V. 2. 7; कुवलयदलश्यामस्निग्धः U. 4. 19; Me. 15, 23. --2 Brown. --3 Shady, dusky. --4 Dark-green. --नः 1 The black colour. --2 The green colour. --3 A cloud. --4 The cuckoo. --5 N. of a sacred fig-tree at Allahabad on the bank of the Yamunā; अयं च कालिंदीतटे वटः श्यामो नाम U. 1; सोयं वटः श्याम इति प्रतीतः R. 13. 53. --6 The thorn apple. --मं 1 Sea-salt. --2 Black pepper. --Comp. --अंग a. dark. --(गः) the planet Mercury. --कंठः {1} an epithet of Śiva; (नीलकंठ). {2} a peacock. --कर्णः a horse suitable for a horse sacrifice. --पत्रः the tamāla tree. --भास्, --रुचि a. glossy-black. --शबलौ the two four-eyed watch-dogs of Yama; cf. Rv. 10. 14. 10. --सुंदरा an epithet of Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1057-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्याम पु० श्यै--मक् । १ वृद्धदारकवृक्षे २ प्रयागतीर्थस्थे वटे ३ कोकिले ४ मेघे ६ कृष्णवर्णे ६ हरिद्वर्णे च । ७ तद्वति त्रि० मेदि० । ८ धुस्तूरे ९ पीलुवृक्षे १० श्यामाके राजनि० । ११ मरिचे १२ सिन्धुजलबणे च न० मेदि० । १३ दमनकवृक्षे १४ गन्धतृणे पु० विश्वः । ईषद्भेदेऽपि कृष्णश्यामनीलादीनाममरादौ पर्य्यायता तत्र कृष्णवस्तूनि कतिचित् कविकल्पलतायां दर्शितानि यथा “कृष्णानि केशवः सीरिचीरं चन्द्राङ्कराहवः । विन्ध्या- ञ्जनाद्रिवृक्षाहिवनभैरवराक्षसाः । शिवकण्ठधनद्वैपा- यनरामधनञ्जयाः । शनिः द्रुपदजा काली कलिकोलय- माऽसुराः । केशकज्जलकस्तूरीराजपट्टविदुरजम् । विषकोषकुहूशस्त्रागुरुपापतमोनिशाः । मसोपङ्कमटा- म्भोधियमुनाधूमकोकिलाः । गोलाङ्गूलास्यगुञ्जास्ये कण्ठः णञ्जनकेकिनोः । शबलं तालतापिञ्जतिलेन्दीवरवल्लयः । रसावद्भुतशृङ्गारौ कटाक्षोऽलिः कनीनिका । नीली जम्बूफलं मुस्ता काककृत्याकुकीर्त्तयः । भिन्नच्छाया गजाङ्गारखलान्तःकरणादवः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5147,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्यामः, त्रि, (श्यायते मनो यस्मात् । श्यै + मक् ।) कृष्णगुणविशिष्टः । (यथा, मनुः । ७ । २५ । “यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत् साधु पश्यति ॥”) हरिद्गुणविशिष्टः । इत्यमरः ॥
श्यामः, पुं, (श्यै + मक् ।) प्रयागस्य वटः । (यथा रघुः । १३ । ५३ । “त्वया पुरस्तादुपयाचितो यः सोऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः । राशिर्मणीनामिव गारुडानां सपद्मरागः फलितो विभाति ॥”) मेघः । वृद्धदारकः । कोकिलः । कृष्णवर्णः । हरिद्वर्णः । इति मेदिनी ॥ धुस्तूरः । पीलु- वृक्षः । श्यामाकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ दम- नकवृक्षः । गन्धतृणम् । इति विश्वः ॥ * ॥ श्यामवस्तूनि यथा, -- कृष्णानि केशवः सीरिचीरं चन्द्राङ्कराहवः । विन्ध्याञ्जनाद्रिवृक्षाहिवनभैरवराक्षसाः ॥ शिवकण्ठघनद्वैपायनरामधनञ्जयाः । शनिर्द्रुपदजा काली कलिकोलयमासुराः ॥ केशकज्ज्वलकस्तूरीराजपट्टविदूरजम् । [] विषकोषकुहूशस्त्रागुरुपापतमोनिशाः ॥ मसीपङ्कमदाम्भोधियमुनाधूमकोकिलाः । गोलाङ्गुलास्यगुञ्जास्ये कण्ठः खञ्जनकेकिनोः ॥ शवलं तालतापिञ्जतिलेन्दीवरवल्लयः । रसविद्भूतशृङ्गारौ कटाक्षोऽलिः कणीनिका ॥ नीली जम्बूफलं मुस्ता काककृत्याकुकीर्त्तयः । भिन्नश्छाया गजाङ्गारखलान्तःकरणादयः ॥” इति कविकल्पलतायां २ श्लेषस्तवके ४ कुसुमम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-146-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्याम" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें