🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:56:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवस्था
avasthā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवस्था संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दशा । हालत । उ॰— सुनता हूँ परम भट्टारक की अवस्था अत्यंत शोचनीय है ।- स्कंद॰, पृ॰ ३२ ।
२. समय । काल । उ॰— मरन अवस्था कौं नृप जानै । तौ हू धरै न मन में ज्ञानै ।- सूर॰, ४ ।१२ ।
३. आयु । उम्र ।
४. स्थिति । उ॰— 'भाव के इस प्रकार प्रकृतिस्थ हो जाने की अवस्था को हम शील दशा कहेंगे' ।- रस॰, पृ॰ १८३ ।
५. वेदांत दर्शन के अनुसार मनुष्य की चार अवस्थाएँ- जागृत, स्वप्न, सुषुप्ति और तुरीय ।
६. स्मृति के अनुसार मनुष्य जीवन की आठ अवस्थाएँ- कौमार, पौगंड, कैशौर, यौवन, बाल, तरूण, वृद्ध और वर्षीयान् ।
७. सांख्य के अनुसार पदार्थों की तीन अवस्थाएँ-अनागतावस्था, व्यक्ताभिव्यक्तावस्था और तिरोभाव ।
८. निरूक्त ते अनुसार छह प्रकार की अनस्थाएँ- जन्म, स्थिति, वर्धन, विपरिणमन, अपक्षय और नाश ।
९. कामशास्त्रानुसार दस अवस्थाएँ- अभिलाष, चिंता, स्मृति, गुण- कथन, उद्धेग, संलाप, उन्माद, व्यधि, जडता और मरण । १०, जैनशास्त्रानुसार लाभ की प्राप्ति के पूर्व की स्थिति । यह पाँच प्रकार की है— व्यक्त, अव्यक्त, जप, आदान और निष्ठा ।
११. योनि । भग (को॰) । १२, आकृति । रूप [को॰] । यौ॰— अवस्यांतर = एक अवस्था से दूसरी अवस्था को पहुँचना । हालत का बदलना । दशापरिवर्तन । अवस्थाद्वय= सुख और दु:ख जीवन की दो अवस्थाएँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-√ स्था P. -तिष्ठति (impf. -अतिष्ठत्; aor. Subj. -स्थात्; perf. Ā. 3. sg. -तस्थे; perf. p. P. -तस्थिवस्) to go down into (acc.), reach down to (acc.), RV.; ŚBr.; (aor. Subj. 2. pl. -स्थात), to go away from (abl.), RV. v, 53, 8; (aor. Subj. 1. sg. -स्थाम्) to be separated from or deprived of (abl.), RV. ii, 27, 17 : Ā. (Pāṇ. i, 3, 22; rarely P., e.g. Bhag. xiv, 23; BhP. &c.) to take one's stand, remain standing, ĀśvGṛ. &c.; to stay, abide, stop at any place (loc.), MBh. &c.; to abide in a state or condition (instr.), MBh. i, 5080; BhP. &c.; (with ind.p.) to remain or continue (doing anything), MBh. i, 5770; iii, 187 (ed. Bomb.), &c.; to be found, exist, be present, MBh.; Yājñ. i, 272, &c.; (perf. 1. sg. -तस्थे) to fall to, fall into the possession of (dat.), RV. x, 48, 5; to enter, be absorbed in (loc.), Mn. vi, 81 ; to penetrate (as sound or as fame), MBh. xiii, 1845 : Pass. -स्थीयते, to be settled or fixed or chosen, Śak. : Caus. (generally ind.p. -स्थाप्य) to cause to stand or stop (as a carriage or an army &c.), let behind, MBh. &c.; to place upon (loc.), fix, set, array, ĀśvGṛ. &c.; to cause to enter or be absorbed in (loc.), MBh. iii, 12502; to render solid or firm, R. v, 35, 36; to establish (by arguments) Comm. on Nyāyad. : Pass. Caus. -स्थाप्यते, to be kept firm [‘to be separated’, BR.] BhP.
अव-स्था (आ), f. appearance (in a court of justice), Mn. viii, 60
‘stability, consistence’, cf. अनवस्थ
state, condition, situation (five are distinguished in dramas, Sāh.), circumstance of age [Pāṇ. v, 4, 146; vi, 2, 115, &c.] or position, stage, degree
अव-स्था (आस्), f. pl. the female organs of generation, RV. v, 19, 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (105,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवस्था {c1c} A. 1 To remain, stay, abide; तेन सह सुखमवतिष्ठंते K. 108; oft. with an adj. or adv.; विलोकयंती तावदवतस्थे 205; पादौ विष्टभ्य; क्षणं भद्रावतिष्ठस्व Bk. 8. 11 stay, wait; अनीत्वा पंकतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते Śi. 2. 34. --2 To abide by, conform to, obey; न शासनेऽवास्थित यो गुरूणां Bk. 3. 14. --3 To live; क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन् यदि जंतुर्ननु लाभवानसौ R. 8. 87. --4 To stand (still), make a halt, stop; Bg. 1. 30, 14. 23; R. 2. 31, Ku. 3. 42, Śi. 9. 83. --5 To stand, exist, chance to be. --6 To fall to, devolve on. --7 To enter; reach, attain to. --8 To stand apart, go off, withdraw. --9 To descend; go to. --10 To place (Ved.) --Caus. (स्थापयति ते) 1 To cause to stand or stop, station, keep, place; पश्चादवस्थापितवाहिनीकः R. 13. 66; स्कंधावारमवस्थाप्य Dk. 174 having encamped; भिक्षापात्रं नागदंतकेऽवस्थाप्य H. 1, 3. --2 To fix, settle; शक्योऽवस्थापयितुं Mu. 1. --3 To establish, found; द्वैराज्यमवस्थापयितुकामोस्मि M. 5. --4 To compose, collect, steady, fix (as heart &c.); न शक्नोमि हृदयमवस्थापयितुं U. 4. --5 To comfort, console. --6 To separate, divide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0191-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवस्था स्त्री अव + स्था--अङ् । १ कालकृतायां देहादेर्दशायाम् २ अवस्थाने च । अवस्था च कालकृतः भावविकारभेदः “जायतेऽस्ति वर्द्धते विपरिणमतेऽपक्षीयते नश्यतीति” यास्कोक्तः षड्विधः । शास्त्रकारैस्तद्भेदोविषयभेदादन्यो दर्शितः । यथा “यथासंख्यमवस्थाभिराभिर्योगात्तु पञ्चभिः” अविद्याऽस्मितारागङ्केषाभिनिवेशाभिप्रायेण पोगशास्त्रे पञ्चावस्था दर्शिताः । सांख्यमते कार्य्याणां कारणात्मकतया सूक्ष्मरूपेण कारणे स्थितत्वात् उत्पत्तेः प्राक् याऽवस्था प्रागभावस्थानीया सा अनागतावस्था, ततःकारकव्यापारेण व्यक्ता अभिव्यक्त्यवास्था ततः ध्वंसस्थानीया कारणलयरूपा- तिरोमावावस्था इत्येवं त्रिविधा । वेदान्तिमते जाग्रत् स्वप्न- सुषुप्तिरूपा जीवस्यावस्था मोक्षावस्था चेति चतस्रोऽवस्था इत्थञ्च शा० सू० “मुग्धेऽर्द्धसम्पत्तिः” इत्यनेन नुग्धावस्थायाः सुषुप्तावेवान्तर्भावो दर्शितः” “कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधि । कैशोरमापञ्चदशात् यौवनं तु ततः परम् । आ षोडशाद्भवेद्बालस्तरुणस्तत उच्यते । वृद्धस्तु सप्त- तेरुर्द्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परम्” इति च स्मृत्युक्ता अवस्था अष्टौ [] आपञ्चदशपर्य्यन्तं बाल्यम् आ त्रिंशर्द्धर्षं कौमारम् । आ प- ञ्चाशद्वर्षं यौवनम् ततऊर्द्ध्वं वृद्धत्वसिति वेद्यकोक्ताश्चतस्रो- ऽवस्थाः । जीवमात्रस्य कौमारयौवनवार्द्धकरूपा अप्य- वस्थास्तिस्रः एवमन्येषामपि वस्तूनां तत्तत्क्षणभेदेनावस्था- भेदा उन्नेयाः । सर्व्वेषां पदार्थानां कालादिकृतपरिणामा- न्तरत्वेऽवस्थेत्युच्यते यथा नायकयोः “श्रवणाद्दर्श- नाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । दशाविशेषोयोऽप्राप्तौ- पूर्व्वरागः स उच्यते” इत्युपक्रम्य “अभिलाषश्चिन्ता स्मृतिगुणकथनोद्वेगसंलापाश्च । उन्मादोऽथ व्याधिर्जडता मृतिरिति दशा कामदशाः” सा० द० उक्ता कामदशा दशविधाः । मल्लिनाथेन तु “दृङ्मनः सङ्गसङ्कल्पौ जागरः कृशताऽरतिः । ह्रीत्यागोन्मादमूर्च्छान्ता इत्यनङ्गदशा दश” इत्यन्यविधा दश दशा उक्ताः । एवं दैन्यावस्था--कारुण्यावस्था- शीकावस्था--मदावस्थादयीपि । “रसावस्थः परंभावः स्थायितां प्रतिपद्यते” “भवेदभिनयोऽवस्थानुकारः स चतुर्विधः” इति च सा० द० । “अन्तर्मदावस्थैव द्विपेन्द्रः” रघुः । “अपवित्रः पवित्रो वा सर्व्वावस्थाङ्गतोऽपि” वा पुरा० “तस्मात् सर्व्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च पार्थिवाः” रामा० ३ आकारे च । “कुम्भकर्ण्णः कपीन्द्रेण तुल्यावस्थः स्वसुः कृतः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0447-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवस्था, स्त्री, (अव + स्था + अङ् ।) दशा । कालि- कविशेषः । इत्यमरः ॥ “कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावाध । कैशोरमापञ्चदशात् यौवनन्तु ततः परं ॥ आषोडशाद्भवेद्बालस्तरुणस्तत उच्यते । वृद्धस्तु सप्ततेरूर्द्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परं” ॥ इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-129-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवस्था" आता है (27)
वय बीता हुआ । जीवनकाल । अवस्था । उम्रदशा अवस्था । स्थिति या प्रकार । हालत । जैस,—(क) रोगी की दशा अच्छो नहीं है …हाल दशा । अवस्था । जैसे,—अब उनका क्या हाल है ?वयस् बीता हुआ जीवन काल । अवस्था । उम्रआस्थिति अवस्था । दशासमवस्था न डिगनेवाली अवस्था । समान रहनेवाली स्थितिह्वाल पु † संज्ञा पुं॰ दशा । अवस्था । दे॰ 'हवाल'ठई स्थिति । थाह । अवस्थाउमर अवस्था । वयवएस पु संज्ञा पुं॰ उम्र । अवस्थाहाई दशा । हालत । अवस्था । जैसे— अपनी हाई और पर छाईआऊषा पु संज्ञा स्त्री॰ उम्र । अवस्थाउम्र अवस्था । व्यसहवाल हाल । दशा । अवस्थाहालत दशा । अवस्था । जैसे,—अब उस बीमार की क्या हालत है ?वयःक्रम क्रमागत जीवन काल । अवस्था । उम्रपरिस्थिति स्थिति । अवस्था । हालतस्थिति रहना । ठहरना । टिकाव । ठहराव । जैसे,—इस छत की स्थिति इन्हीं खंभों पर ह…तौर एक प्रकार का यज्ञगतिक गति । गमनमान्यस्थान आदर या नाम का कारण । विशेष— मनु जो ने पाँच मान्यस्थान लिखे हैं— वित्त,…आलम दुनिया । संसार । जगत् । जहानथिति पु संज्ञा स्त्री॰रंगत रंग का भाव । जैसे,—इसकी रंगत कुछ काली पड़ गई हैअनमना उदास । खिन्न । सुस्त । उचटे हुए चित्त काअहवाल समाचार । वृत्तांतरूदाद समाचार । वृत्तांत । हाल
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें